1993 දී ස්ටීවන් ස්පිල්බර්ග්ගේ “Jurassic Park” චිත්‍රපටය බැලූ අපට සිතුණේ එය හුදෙක් අපූරු සිහිනයක් පමණක් කියාය. ඩයිනෝසරයන් නැවත ගෙන්වීම කළ නොහැක්කකි. මන්ද ඔවුන්ගේ DNA කාලයත් සමඟ විනාශ වී ඇති බැවිනි.

නමුත් ඩයිනෝසරයන් තරම් පැරණි නැති, මීට වසර 4000කට හෝ 100කට පෙර වඳ වී ගිය සතුන් ගැන කුමක් කිව හැකිද? විද්‍යාඥයින් පවසන්නේ “වඳ වී යාම සදාකාලික නොවේ” (Extinction is not forever) කියාය. අපි දැන් ජීවත් වන්නේ De-extinction තාක්ෂණය යථාර්ථයක් වන යුගයකය.

1. මැමත් දඩයම (The Mammoth Project)

ලෝකයේ අවධානය දිනාගත් ප්‍රධානතම ව්‍යාපෘතිය මෙයයි. වසර 4000කට පෙර වඳ වී ගිය වුලී මැමත් (Woolly Mammoth) නැවත පෘථිවියට ගෙන්වීම.

• ආක්ටික් ප්‍රදේශයේ අයිස් යට තිබී මැමත් සතුන්ගේ ඉතා හොඳින් ආරක්ෂා වූ DNA විද්‍යාඥයින්ට හමු වී ඇත.
• මැමත් යනු වර්තමාන ආසියානු අලියාගේ (Asian Elephant) ළඟම ඥාතියෙකි. ඔවුන්ගේ DNA 99.6% ක්ම සමානය.
• ක්‍රමය: විද්‍යාඥයින් කරන්නේ, වර්තමාන අලියෙකුගේ සෛලයක් ගෙන, CRISPR තාක්ෂණය භාවිතා කරමින්, මැමත් සතෙකුගේ ලොම් වැවෙන සහ සීතලට ඔරොත්තු දෙන ජාන (Genes) එයට ඇතුළු කිරීමයි.

සරලවම කිව්වොත්, ඔවුන් හදන්නේ මැමත් කෙනෙක්ම නොවේ; මැමත් කෙනෙක් මෙන් පෙනෙන සීතලට ඔරොත්තු දෙන අලියෙකි.

2. ඇයි මේ සත්තු ආයේ ගෙන්නන්නේ? (Why bring them back?)

මේක නිකන් “Jurassic Park” එකක් හදලා ටිකට් විකුණන්න කරන වැඩක්ද? නැත. ඊට වඩා ගැඹුරු විද්‍යාත්මක හේතු ඇත.

1. පරිසර පද්ධතිය රැකීම: මැමත් සතුන් ආක්ටික් ප්‍රදේශයේ ජීවත් වූ කාලයේ ඔවුන් හිම පාගා තද කරමින්, තණකොළ වවමින් පෘථිවිය සිසිල්ව තැබීමට උදව් කළෝය. ඔවුන් නැවත ගෙන්වීමෙන් ගෝලීය උණුසුම (Global Warming) පාලනය කළ හැකි බව විද්‍යාඥයින් විශ්වාස කරයි.
2. මිනිසාගේ වරද නිවැරදි කිරීම: ඩෝඩෝ (Dodo) කුරුල්ලා, ටැස්මේනියානු කොටියා වැනි සතුන් වඳ වී ගියේ ස්වභාවිකව නොවේ; මිනිසුන් විසින් දඩයම් කිරීම නිසාය. ඔවුන්ව නැවත උපදවා ලෝකයට දීම, මිනිසා විසින් සොබාදහමට කරන “වන්දි ගෙවීමක්” වැනිය.

3. ස්වභාවධර්මය සමඟ සෙල්ලම් කිරීම (Playing God)

තාක්ෂණය තිබූ පමණින් අපි එය කළ යුතුද? මෙහි විශාල සදාචාරාත්මක ගැටලු (Ethical Issues) ඇත.

• වාසස්ථාන ගැටලුව: මැමත්ලා ආපසු ආවොත් ඔවුන් ඉන්නේ කොහෙද? ඔවුන් ජීවත් වූ පරිසරය දැන් වෙනස් වී ඇත. ඔවුන්ව නැවත ගෙන්වා සිරකරුවන් ලෙස තැබීම පව් නැද්ද?
• වෙනත් සතුන්ට වන හානිය: වඳ වී ගිය සතෙක් නැවත ආ විට, දැනට සිටින සතුන්ට එය තර්ජනයක් වේවිද? (Invasive Species).
• මුදල් නාස්තිය: මැමත් කෙනෙක් හදන්න යන ඩොලර් මිලියන ගණනින්, දැනට වඳ වී යාමේ තර්ජනයට ලක්ව සිටින අලි ඇතුන්ව බේරා ගැනීම වඩා හොඳ නැද්ද?

4. ඩයිනෝසරයන් එයිද?

කණගාටුදායක පිළිතුර “නැත” යන්නයි. DNA අණුවකට පැවතිය හැක්කේ වසර මිලියන 1ක් පමණ කාලයකි. ඩයිනෝසරයන් මිය ගියේ වසර මිලියන 65කට පෙරය. එනිසා ඔවුන්ගේ DNA සොයාගත නොහැක. නමුත් මෑතකදී වඳ වී ගිය ඕනෑම සතෙක් (මැමත්, ඩෝඩෝ, මගී පරවියා) නැවත ගෙන්වීමේ හැකියාව අපට ඇත.

නිගමනය: The Final Human Update

මිනිසා මෙතෙක් කල් කළේ සතුන්ව වඳ කිරීමයි (Destroyer). දැන් පළමු වතාවට මිනිසා සතුන්ව නිර්මාණය කරන්නෙක් (Creator) බවට පත්වෙමින් සිටී.

De-extinction තාක්ෂණය මගින් අපට පෙන්වා දෙන්නේ මරණය පවා ආපසු හැරවිය හැකි බවයි. අනාගතයේ දවසක ඔබ සෆාරි යන විට, අලියෙක් වෙනුවට මැමත් කෙනෙක් දුටුවොත් පුදුම නොවන්න.

---

මෙම මාතෘකාව සඳහා, “විද්‍යාගාරයක් තුළ කෘතිම ගර්භාෂයක (Artificial Womb) වැඩෙන මැමත් පැටවෙක් සහ විද්‍යාඥයින්” දැක්වෙන Futuristic පින්තූරයක් නිර්මාණය කර දෙන්නද?