ඔබ කවදා හෝ හිතුවාද “මම විනාඩියකට ෆේස්බුක් යනවා” කියලා ගිහින්, පැය දෙකක් එක දිගට Scroll කළේ ඇයි කියලා? ඔබට හිතෙන්නේ “අපොයි මට කිසිම පාලනයක් නෑනේ” කියලා නේද?

ට්‍රිස්ටන් හැරිස් (Tristan Harris) කියන්නේ: “නෑ. ඒක ඔබේ වැරැද්ද නෙවෙයි. ඒක තමයි ඒ App එකේ සාර්ථකත්වය.” Google සමාගමේ හිටපු “Design Ethicist” කෙනෙක් වන ඔහු, සිලිකන් නිම්නයේ (Silicon Valley) හෘද සාක්ෂිය ලෙස සැලකේ. ඔහු පවසන්නේ ඔබේ දුරකථනයේ තිරය පිටුපස, ලෝකයේ දක්ෂතම ඉංජිනේරුවන් දහස් ගණනක් වැඩ කරන්නේ, ඔබේ පාලනය නැති කරන්නේ කොහොමද කියන එක ගැන බවයි.

මෙන්න ට්‍රිස්ටන් හැරිස් අපට කියා දෙන භයානක පාඩම් 3ක්.

1. භාණ්ඩය ඔබයි (You are the Product)

අපි හිතන්නේ ෆේස්බුක්, ටික්ටොක්, යූටියුබ්, ඉන්ස්ටග්‍රෑම් අපිට ලැබෙන්නේ “නොමිලේ” (Free) කියලා. නමුත් හැරිස්ගේ වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ කියමන මෙයයි:

“ඔබ භාණ්ඩයට මුදල් ගෙවන්නේ නැත්නම්, විකුණන භාණ්ඩය වන්නේ ඔබයි.” (If you are not paying for the product, you are the product).

මේ සමාගම් වල පාරිභෝගිකයා (Customer) ඔබ නෙවෙයි; පාරිභෝගිකයා වන්නේ දැන්වීම් දාන අය (Advertisers). එතකොට ඔවුන්ට විකුණන බඩු (Product) මොනවද? ඔවුන් විකුණන්නේ “ඔබේ අවධානය” (Your Attention). ඔබේ ඇස් දෙක තිරය මත අලවා තබාගන්නා සෑම තත්පරයක්ම ඔවුන්ට සල්ලි. ඒ නිසා ඔවුන් ඔබේ මනස කොල්ලකන්න (Hijack) ඕනෑම දෙයක් කරනවා.

2. සාක්කුවේ ඇති “සූදු යන්ත්‍රය” (The Slot Machine in Your Pocket)

ඔබ කැසිනෝ ශාලාවක තියෙන “Slot Machine” එකක් දැකලා තියෙනවද? අපි අතින් ලීවරයක් ඇද්දම රූප කැරකෙලා නවතිනවා. දිනන්නත් පුළුවන්, පරදින්නත් පුළුවන්. ඒ “අවිනිශ්චිත බව” (Uncertainty) නිසා මිනිස්සු ඒකට පිස්සුවෙන් වගේ ඇබ්බැහි වෙනවා.

හැරිස් කියන්නේ ඔබේ Phone එකත් ඒ වගේමයි කියලා.

• ඔබ ෆේස්බුක් එකේ උඩ ඉඳන් පහළට අදිනවා (Pull to Refresh).
• රවුම කැරකෙනවා… (Spinning Wheel).
• තත්පරයකට පස්සේ මොකක් හරි අලුත් දෙයක් (New Photo/Post) එනවා.

මේක හරියටම කැසිනෝ එකක් වගේ. හැම පාරම මොකක් හරි අලුත් දෙයක් ලැබෙන නිසා, මොළයෙන් “ඩොපමීන්” (Dopamine) නිකුත් වෙනවා. අපි Phone එක check කරන්නේ අපිට ඕන නිසා නෙවෙයි; මොළයට ඒ “ඩොපමීන් ෂොට්” (Dopamine Shot) එක ඕන නිසා.

3. “මනුෂ්‍යත්වය බාල කිරීම” (Human Downgrading)

හැරිස් කියන බරපතලම කතාව මෙයයි. තාක්ෂණය දියුණු වෙනවා (Upgrading). ෆෝන් වේගවත් වෙනවා. ඉන්ටර්නෙට් වේගවත් වෙනවා. නමුත් ඒ අතරේ මිනිස්සු පහළට වැටෙනවා (Downgrading).

කොහොමද අපි පහළට වැටෙන්නේ?

• අවධානය අඩුවීම: අපිට දැන් විනාඩි 10ක් පොතක් කියවන්න බෑ.
• තරහ ගැනීම: ඇල්ගොරිතම විසින් අපිව තරහ ගස්සන දේවල් (Hate Speech) වැඩිපුර පෙන්නනවා (මොකද තරහ ගියාම අපි වැඩිපුර කමෙන්ට් කරන නිසා).
• තනිකම: අපි දහස් ගණන් එක්ක සම්බන්ධ වුණත්, සැබෑ ජීවිතයේ තනි වෙලා.

අපි හිතන්නේ තාක්ෂණය “මෙවලමක්” (Tool) කියලා. මෙවලමක් කියන්නේ අපිට ඕන වෙලාවට අරන්, එපා වෙලාවට පැත්තකින් තියන්න පුළුවන් දෙයක් (උදා: මිටියක්). නමුත් ස්මාර්ට් ෆෝන් එක එහෙම නෙවෙයි. එය අපිට අරිනවා, අපිව පාවිච්චි කරනවා, ආයේ සාක්කුවට දාගන්නවා.

නිගමනය: කාලය කාගෙද? (Time Well Spent)

ට්‍රිස්ටන් හැරිස් ආරම්භ කළ ව්‍යාපාරය තමයි “Time Well Spent”. ඔහු කියන්නේ තාක්ෂණය අයින් කරන්න කියලා නෙවෙයි. ඔහු කියන්නේ “ඔබේ කාලය පාලනය කරන එක ඔවුන්ට දෙන්න එපා” කියලයි.

ඔබට අදම කරන්න පුළුවන් දේවල්:

1. Notifications Off කරන්න: මිනිසුන්ගෙන් එන ඒවා (Calls/Messages) ඇරෙන්න අනිත් ඔක්කොම (Likes, News) නවත්වන්න.
2. Grayscale කරන්න: Phone එකේ පාට අයින් කරලා කළු සුදු (Black & White) කරන්න. එවිට එය දෙස බලන් ඉන්න ආස හිතෙන්නේ නෑ.
3. Home Screen එක සුද්ද කරන්න: වැඩකට නැති Apps ඇතුළට දාන්න.

ඔබේ මනස ඔබේ වටිනාම දේපළයි. එය කැසිනෝ අයිතිකාරයෙක්ට (Social Media Companies) සින්න වෙන්න දෙන්න එපා.