ඇල්ගොරිතම සහ “සැඟවුණු මුතු ඇටයක” මරණය

සමාජ මාධ්‍යවල predictive algorithms (අනාවැකි කියන ඇල්ගොරිතම) අපේ රුචිකත්වයන් හඳුනාගන්නා තරමටම, ඒවා අපේ සැබෑ රසවින්දනය එකම සංස්කෘතික රාමුවකට කොටු කරන්නේ කෙසේද?

ඔබට මතකද ඒ අතීතය? යාළුවෙක් අතින් අහම්බෙන් ලැබුණු කැසට් පටියකින් වෙනස්ම විදිහක අප්‍රකට ගායකයෙක්ව සොයාගත්තු හැටි? නැත්නම් නගරයේ පටු පාරක ඇවිදගෙන යද්දී අහම්බෙන් දැකපු, අමුතු කෑම ජාතියක් තියෙන පුංචි කඩයක් ගැන යාළුවන්ට කිව්ව හැටි?

එදා අපි අලුත් රසවින්දනයන් සොයාගත්තේ “අහම්බෙන්” (Organic Discovery). හැබැයි අද, ඒ අහඹු සොයාගැනීමේ සතුට ඩිජිටල් ලෝකය තුළ සීඝ්‍රයෙන් මියයමින් පවතිනවා. අද අපේ රසවින්දනය තීරණය කරන්නේ අපේ හදවත හෝ යාළුවෝ නෙවෙයි; තිරය පිටුපස ක්‍රියාත්මක වන අදෘශ්‍යමාන ඇල්ගොරිතම (Algorithms).

Spotify හි “Discover Weekly”, TikTok හි “For You Page” හෝ YouTube නිර්දේශ (Recommendations) දෙස බලන්න. ඒවා අපිට පුදුම සහගත ලෙස අප කැමතිම දේවල් තත්පරයෙන් තත්පරයට ලබා දෙනවා. බැලූ බැල්මට මේක පුදුම පහසුවක්. හැබැයි මේ පහසුව පිටුපස ලොකු සංස්කෘතික අනතුරක් හැංගිලා තියෙනවා.

සංස්කෘතික සමජාතීයකරණය (The Homogenization of Taste)

ඇල්ගොරිතම ක්‍රියා කරන්නේ “පෙරකීම” (Prediction) මතයි. ඔබ මීට කලින් බලපු පින්තූර 5, අහපු සින්දු 3, සහ ලයික් කරපු පෝස්ට් 2 පදනම් කරගෙන ඔබ ඊළඟට කැමති වෙන්නේ කුමකටද කියා ඇල්ගොරිතමය තීරණය කරනවා.

මෙහි ඇති ගැටලුව නම්, ඇල්ගොරිතම සැමවිටම උත්සාහ කරන්නේ උපරිම අවදානය රඳවා ගැනීමට (Maximum Retention) පමණයි. ඒ නිසා ඒවා කිසිවිටෙකත් ඔබට “අමුතු” හෝ ඔබ මෙතෙක් අත්නොවිඳි වෙනස්ම විදිහක නිර්මාණ පෙන්වන්න අවදානමක් ගන්නේ නැහැ. ප්‍රතිඵලයක් විදිහට මිලියන ගණනක් මිනිසුන් එකම වගේ සින්දු අහන, එකම වගේ වීඩියෝ බලන, සහ එකම විදිහට හිතන සංස්කෘතික වටරවුමක (Cultural Cul-de-sacs) කොටු වෙනවා.

අන්තර්ජාලය පුදුම විදිහට විශාල තැනක් කියා පෙනුනත්, ඇල්ගොරිතම විසින් එය අප හැමෝටම “ඉතා කුඩා සහ එකම වගේ” තැනක් බවට පත් කර තිබෙනවා. මේ නිසා කලාවේ තියෙන අත්හදා බැලීම් සහ විවිධත්වය (Experimental Art) වැළලී යනවා.

“සැඟවුණු මුතු ඇට” (Hidden Gems) අතුරුදහන් වීම

ඉස්සර නම් ජනප්‍රිය නොවූ, හැබැයි ඉතා දක්ෂ කලාකරුවෙක් හෝ කුඩා ව්‍යාපාරයක් මිනිසුන් අතරට ගියේ මුඛ පරම්පරාවෙන් (Word of Mouth). අද යම් නිර්මාණයක් ඇල්ගොරිතමයට ගැළපෙන පරිදි (Optimized) සකස් කර නැත්නම්, එය අන්තර්ජාලයේ පිටු මිලියන ගණනක් යට වැළලී යනවා.

අද කලාකරුවන්ට සිදුවෙලා තියෙන්නේ නිදහසේ කලාව නිර්මාණය කරන්න නෙවෙයි, ඇල්ගොරිතමයට ලයික් සහ ශෙයාර් ලබාගත හැකි විදිහේ (Algorithm-friendly) කොටස් නිර්මාණය කරන්නයි. මේ නිසා කලාවේ සැබෑ සජීවී බව සහ අව්‍යාජත්වය (Authenticity) ගිලිහී යනවා.

ඇල්ගොරිතමයට එරෙහිව සටන් කරන්නේ කෙසේද?

අපේ රසවින්දනයේ පාලනය නැවත අපේ අතට ගැනීමට නම්, අපි හිතාමතාම තාක්ෂණික පද්ධතියෙන් මිදිය යුතුයි:

1. සෙවීම් හිතාමතාම වෙනස් කරන්න (Search with Intention): සමාජ මාධ්‍යවල මුල් පිටුවේ පෙන්වන දේ (Feed) පමණක් බලන්න එපා. සෙවුම් යන්ත්‍රවල (Search bars) ඔබට සම්පූර්ණයෙන්ම ආගන්තුක වචන සර්ච් කර, එහි 3 වන හෝ 4 වන පිටුවල ඇති දේවල් ගවේෂණය කරන්න.
2. කෝඩ් එකෙන් නෙවෙයි, මිනිසුන්ගෙන් අහන්න: ඔබ සංචාරයක් යන විට හෝ අලුත් කෑමක් සොයන විට Yelp හෝ Google Ratings බලනවා වෙනුවට, ප්‍රදේශයේ ජීවත් වන සැබෑ මිනිසෙකුගෙන් අසා තොරතුරු දැනගන්න.
3. “නරක” දේවලටත් ඉඩක් දෙන්න: සමහර විට ඇල්ගොරිතමයට අනුව “Top rated” නොවන, වෙනස්ම විදිහක පොතක් කියවීමෙන් හෝ චිත්‍රපටයක් බැලීමෙන්, ඔබේ සැබෑ රසවින්දනයේ සීමාවන් පුළුල් කරගත හැකියි.

┌────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   රසවින්දනයේ වෙනස                      │
├────────────────────────────────────────────────────────┤
│ * ඇල්ගොරිතම රසවින්දනය --> පහසුයි, සුවපහසුයි, ඒකාකාරීයි    │
│ * මානව (Human) රසවින්දනය --> අනපේක්ෂිතයි, අලුත්, සජීවීයි   │
└────────────────────────────────────────────────────────┘

අවසාන අදහස

තාක්ෂණය විසින් අපට ලබාදෙන “සුවපහසු නිර්දේශයන්ට” වහල් නොවී, අපේ කුතුහලය (Curiosity) ජීවමානව තබා ගැනීම අපේ වගකීමක්. ඊළඟ වතාවේ Spotify එකෙන් දාලා දෙන සින්දුව අහන ගමන්, පොඩ්ඩක් නතර වෙලා කවුරුවත් අහලා නැති වෙනස්ම ගායකයෙක්ව සර්ච් කරලා බලන්න. ඒ සොයාගැනීමේ තිගැස්ම ඇල්ගොරිතමයකට කවදාවත් ඔබට දෙන්න බැහැ!