අපි පොඩි කාලේ ඉතිහාස පොතේ ඉගෙන ගත්තා “වැඩවසම් යුගය” (Feudalism) ගැන. එදා රජුට හෝ රදලයන්ට ඉඩම් අයිතිව තිබුණා. සාමාන්‍ය මිනිස්සු (ප්‍රවේණි දාසයන්/Serfs) ඒ ඉඩම්වල වැඩ කළා. අස්වැන්නෙන් වැඩි කොටස රදලයාට දීලා, ඉතුරු ටික කාලා ජීවත් වුණා.

අපි හිතුවා ඒ අඳුරු යුගය ඉවරයි, දැන් තියෙන්නේ නිදහස් “ධනවාදය” (Capitalism) කියලා. නමුත් ග්‍රීක ආර්ථික විද්‍යාඥ Yanis Varoufakis පවසන පරිදි, අපි නොදැනුවත්වම නැවතත් අර පරණ වහල් යුගයටම ගමන් කර ඇත. වෙනසකට ඇත්තේ එදා රදලයන්ට තිබුණේ ඉඩම් ය; අද රදලයන්ට (Jeff Bezos, Mark Zuckerberg, Elon Musk) ඇත්තේ “Cloud Capital” (සර්වර් සහ ඇල්ගොරිතම) ය.

මෙය තාක්ෂණික වැඩවසම්වාදය (Techno-Feudalism) යි.

1. වෙළඳපොළ ඉවරයි, දැන් තියෙන්නේ වතුයායන් (Death of Markets)

ධනවාදයේදී වෙළඳපොළක් තිබුණා. එතන ඕන කෙනෙක්ට බඩු විකුණන්න පුළුවන්. නමුත් අද Amazon හෝ Apple App Store එක දෙස බලන්න.

• Amazon යනු වෙළඳපොළක් නොවේ; එය Jeff Bezos ගේ පෞද්ගලික ඩිජිටල් වතුයායකි.
• එහි නීති දාන්නේ ඔහුය. කවුද දිනන්නේ, කවුද පරදින්නේ තීරණය කරන්නේ ඔහුගේ Algorithm එකයි.
• ඔබ ඔබේ භාණ්ඩයක් Amazon එකේ විකුණනවා කියන්නේ, ඔබ වෙළඳාම් කරනවා නොව, රදලයාගේ ඉඩමේ කඩයක් දාගෙන ඔහුට “කුලියක්” (Commission) ගෙවනවා වැනිය.

2. අපි ඩිජිටල් ප්‍රවේණි දාසයන්ය (We are the Digital Serfs)

වැඩවසම් ක්‍රමයේදී දාසයන් ඉඩමේ වැඩ කළේ නොමිලේය. දැන් Facebook, TikTok, Google දෙස බලන්න.

• මේ සමාගම්වල වටිනාකම (Capital) හැදෙන්නේ කොහොමද? දත්ත (Data) වලිනි.
• කවුද ඒ දත්ත හදන්නේ? අපි.
• ඔබ Facebook එකට Photo එකක් දාන හැම මොහොතකම, ඔබ Google එකේ යමක් Search කරන හැම මොහොතකම, ඔබ කරන්නේ නොමිලේ ඔවුන්ගේ සමාගම දියුණු කර දීමයි (Unpaid Labor).

අපි හැමෝම මේ Tech යෝධයන්ගේ “වලාකුළු වතුයායන්” (Cloud Fiefdoms) තුළ වැඩ කරන, පඩි නොලබන වහලුන් වැනිය. අපට ලැබෙන්නේ පඩි නොව, විනෝදය (Entertainment) පමණි.

3. කුලියට ජීවත් වීම (The Rent Economy)

ඔබට අද මොනවද අයිති?

• ඔබට සිංදු අයිති නෑ (Spotify).
• චිත්‍රපට අයිති නෑ (Netflix).
• පරිගණක මෘදුකාංග අයිති නෑ (Adobe/Office 365).
• ඔබේ දත්ත ටිකවත් අයිති නෑ (iCloud/Google Drive).

මේ සියල්ලටම ඔබ මාසිකව මුදල් ගෙවිය යුතුය (Subscription). ඔබ ගෙවීම නැවැත්වූ මොහොතේ ඔබේ මුළු ඩිජිටල් ජීවිතයම අතුරුදහන් වේ. මෙය හරියටම රදලයාගේ ඉඩමේ කුලියට ඉන්නවා වගේ වැඩකි. අයිතියක් නැත, ඇත්තේ පරිහරණය කිරීමේ අවසරය පමණි.

4. රාජ්‍යයට වඩා බලවත් සමාගම්

ඉතිහාසයේ රදලයන් සමහර විට රජුටත් වඩා බලවත් විය. අද Apple හෝ Google සමාගම්වල ආර්ථිකය, ලෝකයේ සමහර රටවල ආර්ථිකයට වඩා විශාලය. ඔවුන්ට පුළුවන් ඇමරිකානු ජනාධිපතිවරයාව පවා තමන්ගේ Platform එකෙන් එලවා දමන්න (Twitter ban of Trump). රජයන්ට පවා දැන් මේ “තාක්ෂණික දෙවිවරුන්” පාලනය කළ නොහැකි තත්ත්වයකට පත්ව ඇත.

නිගමනය: The Final Human Update

අපි හිතාගෙන ඉන්නේ තාක්ෂණය නිසා අපි නිදහස් වුණා කියලා. නමුත් ඇත්තටම වුණේ අපේ දම්වැල් ඩිජිටල් වීම පමණද?

අපි තාක්ෂණය පාවිච්චි කරනවාද, නැත්නම් තාක්ෂණික සමාගම් විසින් අපිව “අමුද්‍රව්‍යයක්” ලෙස පාවිච්චි කරනවාද යන්න නැවත සිතා බැලිය යුතු කාලය එළඹ ඇත.