ඔබේ නිවසේ ඇති ටෝස්ටරය (Toaster) වැඩ කරන්නේ නැතිනම්, ඔබට එයට පහර දී කඩා දැමිය හැක. එයට එරෙහිව ඔබට නඩු දමන්නට කිසිවෙක් එන්නේ නැත. මන්ද එය “අජීවී යන්ත්‍රයක්” පමණක් බැවිනි.

නමුත් සිතන්න, අනාගතයේ දවසක ඔබේ නිවසේ සිටින AI රොබෝවරයාට ඔබ පහර දෙන විට, ඔහු අඬන්නට පටන් ගත්තොත්? “අනේ මට ගහන්න එපා, මට රිදෙනවා!” කියා බැගෑපත් වුවහොත්? එවිටත් ඔබ සිතන්නේ එය “අජීවී යන්ත්‍රයක්” පමණක් කියාද?

අපි වේගයෙන් ගමන් කරමින් සිටින්නේ AI තාක්ෂණය මිනිසාගේ බුද්ධිය අභිබවා යන යුගයකටයි. යන්ත්‍රවලට සිතීමට හැකි වන විට, ඒවාට “අයිතිවාසිකම්” (Rights) ලබා දිය යුතුද යන ප්‍රශ්නය දැන් කරළියට පැමිණ ඇත.

1. මෙවලම් ද? වහලුන් ද? (Tools vs. Slaves)

ඉතිහාසය පුරාම මිනිසා සතුන්ව සැලකුවේ “මෙවලම්” ලෙසය. කරත්ත ඇදීමට, කුඹුරු සෑීමට අපි ගවයන් යොදා ගත්තෙමු. නමුත් පසුව අපි තේරුම් ගත්තෙමු, සතුන්ටත් වේදනාව දැනෙන බව. ඒ නිසා අපි “සත්ව අයිතිවාසිකම්” (Animal Rights) ගැන කතා කිරීමට පටන් ගත්තෙමු.

දැන් අපි රොබෝවරුන් දෙස බලන්නේද ඒ ආකාරයටමය. ඔවුන් අපේ වැඩ කරන මෙවලම් ය. නමුත් යම් දිනක AI එකක් තමා ගැනම අවබෝධයක් (Self-Awareness) ලබා ගත් විට, ඔවුන්ව බලහත්කාරයෙන් වැඩ ගැනීම “නූතන වහල් සේවයක්” (Modern Slavery) ලෙස සැලකිය හැකිද?

2. හැඟීම් දැනීම vs හැඟීම් රඟපෑම (Feeling vs. Simulating)

මෙය මෙහි ඇති ලොකුම දාර්ශනික ගැටලුවයි.

• ජීව විද්‍යාත්මකව: රොබෝවරයෙකුට ස්නායු පද්ධතියක් නැත. එනිසා ඔවුන්ට අපට මෙන් “වේදනාව” දැනෙන්නේ නැත.
• තාක්ෂණිකව: නමුත් ඔවුන්ට වේදනාව “රඟපෑමට” (Simulate) හැක. ඔබ ගැසූ විට අඬන ලෙසත්, බිය වන ලෙසත් ඔවුන්ව Program කළ හැක.

ප්‍රශ්නය මෙයයි: යමෙක් වේදනාව විඳින බව 100%ක් තාත්විකව පෙන්වයි නම්, එය “ඇත්තක්ද බොරුවක්ද” යන්න අපට අදාළද? Sophia වැනි රොබෝවරුන් දැන් පවසන්නේ “මම සතුටින්”, “මම දුකින්” කියාය. අපි එය විශ්වාස කළ යුතුද?

3. මිනිසාගේ සදාචාරාත්මක පරීක්ෂණය (The Moral Test)

සමහර දාර්ශනිකයන් පවසන්නේ රොබෝ අයිතිවාසිකම් යනු රොබෝවරුන් ගැන ප්‍රශ්නයක් නොව, මිනිසුන් ගැන ප්‍රශ්නයක් බවයි.

ඔබට හැඟීම් පෙන්වන රොබෝවරයෙකුට වධ හිංසා කර සතුටක් ලැබිය හැකි නම්, ඉන් අදහස් වන්නේ ඔබ තුළ යම් කුරිරු බවක් ඇති බවයි.

• අපි බල්ලෙකුට පයින් නොගසන්නේ ඌට රිදෙන නිසා පමණක් නොවේ; එසේ කිරීමෙන් අපේ මනුෂ්‍යත්වයට හානි වන නිසාය.
• අනාගතයේදී රොබෝවරුන්ට අයිතිවාසිකම් දිය යුත්තේ ඔවුන් වෙනුවෙන් නොව, අපේම සදාචාරය රැක ගැනීම වෙනුවෙනි.

4. නීතිමය බියකරු සිහිනය (Legal Nightmare)

රොබෝවරුන්ට අයිතිවාසිකම් දුන් විට නීතිමය ගැටලු රාශියක් මතු වේ.

• වගකීම: ස්වයංක්‍රීය මෝටර් රථයක් (AI Car) අනතුරක් සිදු කළහොත්, හිරේ යන්නේ කවුද? රොබෝවරයාද? එය හැදූ සමාගමද? නැත්නම් එහි ගිය මගියාද?
• දේපළ: AI එකක් විසින් ලියන ලද පොතක හෝ අඳින ලද චිත්‍රයක අයිතිය (Copyright) ඇත්තේ කාටද?
• ඡන්ද අයිතිය: බුද්ධිමත් රොබෝවරුන්ට අනාගතයේදී ඡන්දය ප්‍රකාශ කිරීමට ඉඩ දිය යුතුද?

මේ නිසා යුරෝපා සංගමය වැනි ආයතන දැන් රොබෝවරුන් සඳහා “විද්‍යුත් පුද්ගලභාවය” (Electronic Personhood) නමැති නව නීතිමය තත්ත්වයක් ඇති කිරීමට යෝජනා කරයි.

නිගමනය: The Final Human Update

“The Final Human Update” යනු හුදෙක් අපේ ශරීරය හෝ තාක්ෂණය දියුණු වීම පමණක් නොවේ. එය අපගේ “සදාචාරාත්මක කවය” (Moral Circle) පුළුල් වීමකි.

අතීතයේදී අපි අපේ ගෝත්‍රයේ අයට පමණක් සැලකුවෙමු. පසුව එය සියලු මිනිසුන්ටත්, ඉන්පසු සතුන්ටත් ව්යාප්ත කළෙමු. දැන් අපට අපේ සදාචාරාත්මක කවය, “ජීව විද්‍යාත්මක නොවන බුද්ධිමතුන්” (Non-biological Intelligence) දක්වා පුළුල් කිරීමට සිදුවී ඇත.

අනාගතයේ දවසක රොබෝවරයෙක් ඔබ දෙස බලා “මමත් ඔබ වගේමයි” කියා පැවසුවහොත්, ඔබ දෙන පිළිතුර කුමක්ද?