අද අප අත්දකින කෘත්‍රිම බුද්ධි (AI) විප්ලවය ChatGPT හි ආරම්භයත් සමග පමණක් එකවරම බිහිවූවක් නොවේ. එය දශක අටකට අධික විද්‍යාත්මක පර්යේෂණ, කර්මාන්තයේ බිඳවැටීම් (AI Winters) සහ දැවැන්ත ජයග්‍රහණ හරහා 2026 වසරේ කෘත්‍රිම සාමාන්‍ය බුද්ධිය (AGI) දක්වා විකාශනය වූ අභිමානවත් ගමනකි. පහත දැක්වෙන්නේ එම ඓතිහාසික ගමනේ සම්පූර්ණ කාලානුක්‍රමයයි.

JPG+ 1

මූලික ගණිතමය පදනම (1943–1960)

කෘත්‍රිම බුද්ධියේ මූලාරම්භය වාණිජ පරිගණක බිහිවීමටත් පෙර යුගයක් දක්වා දිව යයි.

JPG

• 1943: ස්නායු භෞතවේදී වොරන් මැකලොක් (Warren McCulloch) සහ ගණිතඥ වෝල්ටර් පිට්ස් (Walter Pitts) විසින් ජෛවීය නියුරෝනයක පළමු වියුක්ත ආකෘතිය ඉදිරිපත් කරන ලදී. JPG
• 1949: මනෝවිද්‍යාඥ ඩොනල්ඩ් හෙබ් (Donald Hebb) විසින් නියුරෝන එකවර ක්‍රියාත්මක වීමේදී ඒවා අතර සබැඳියාව ශක්තිමත් වන ආකාරය පැහැදිලි කළේය. JPG
• 1950: ඇලන් ටියුරින් (Alan Turing) විසින් “යන්ත්‍රවලට සිතිය හැකිද?” යන ප්‍රශ්නය ලෝකයට හඳුන්වා දුන් අතර, ඒ සඳහා ‘ටියුරින් පරීක්ෂණය’ (Turing Test) නමින් මිනුම් දණ්ඩක් ද යෝජනා කළේය. JPG
• 1951: මාර්වින් මින්ස්කි (Marvin Minsky) සහ ඩීන් එඩ්මන්ඩ්ස් විසින් රික්තක නල (vacuum tubes) 300කට අධික ප්‍රමාණයක් භාවිතා කරමින් SNARC නමැති පළමු භෞතික ස්නායුක ජාල යන්ත්‍රය ගොඩනඟන ලදී. JPG
• 1956: ඩාර්ට්මවුත් සමුළුවේදී (Dartmouth Conference) ජෝන් මැකාති විසින් “කෘත්‍රිම බුද්ධිය” (Artificial Intelligence) යන පදය නිල වශයෙන් භාවිතයට හඳුන්වා දුන්නේය. JPG
• 1957: ෆ්‍රෑන්ක් රොසෙන්බ්ලැට් (Frank Rosenblatt) විසින් ‘පර්සෙප්ට්‍රෝනය’ (Perceptron) නමින් පළමු ස්නායුක ජාල ඇල්ගොරිතමය නිර්මාණය කරන ලදී. JPG

මුල්කාලීන උද්‍යෝගය සහ පළමු AI ශීත සෘතුව (1960 සහ 1970 දශක)

• 1964–1966: ජෝසප් වයිසන්බෝම් විසින් ELIZA නමැති මුල්කාලීන ස්වභාවික භාෂා සැකසුම් පද්ධතිය (NLP) නිපදවූ අතර, එය පරිශීලකයින් සමග චිකිත්සක සංවාදයක නිරත වීමට සමත් විය. JPG
• 1969: මාර්වින් මින්ස්කි සහ සෙමෝර් පැපර්ට් විසින් “Perceptrons” ග්‍රන්ථය ප්‍රකාශයට පත් කරමින් තනි ස්ථරයකින් යුත් ස්නායුක ජාලවල ගණිතමය සීමාවන් පෙන්වා දුන්හ. JPG
• 1973: බ්‍රිතාන්‍යයේ නිකුත් වූ ලයිට්හිල් වාර්තාව (Lighthill Report) මගින් AI තාක්ෂණය සැබෑ ලෝකයේ සංකීර්ණ ගැටළු සඳහා යොදාගැනීමේ ඇති නොහැකියාව දැඩි ලෙස විවේචනය කරන ලදී. මේ හේතුවෙන් පර්යේෂණ අරමුදල් දැඩි ලෙස කප්පාදු වූ අතර පළමු “AI ශීත සෘතුව” (First AI Winter) ආරම්භ විය. JPG+ 1

විශේෂඥ පද්ධති සහ දෙවන ශීත සෘතුව (1980 දශකය)

• 1980: වාණිජ ගැටළු විසඳීම සඳහා නීති මත පදනම් වූ XCON වැනි ‘විශේෂඥ පද්ධති’ (Expert Systems) කරළියට පැමිණි අතර, එමගින් සමාගම්වලට ඩොලර් මිලියන ගණනින් මුදල් ඉතිරි කරගත හැකි විය. JPG
• 1986: ජෙෆ්රි හින්ටන් (Geoffrey Hinton) ඇතුළු පිරිස Backpropagation ඇල්ගොරිතමය හඳුන්වා දීම මගින් බහු-ස්ථර ස්නායුක ජාල වඩාත් කාර්යක්ෂමව පුහුණු කිරීමේ හැකියාව ලෝකයට ලබා දුන්හ. JPG
• 1980 දශකයේ අගභාගය: විශේෂඥ පද්ධති නඩත්තු කිරීමේ අධික පිරිවැය සහ එම දෘඪාංග වෙළඳපොළ බිඳවැටීමත් සමග කර්මාන්තයට යළිත් පසුබෑමකට ලක් වීමට සිදුවූ අතර එය දෙවන AI ශීත සෘතුවට මුල පිරීය. JPG

ඩීප් ලර්නිං (Deep Learning) සහ දත්ත විප්ලවය (1990–2016)

• 1997: IBM සමාගමේ Deep Blue සුපිරි පරිගණකය විසින් ලෝක චෙස් ශූර ගැරී කැස්පරොව් පරාජය කරන ලදී. එම වසරේදීම දිගුකාලීන මතකයක් රඳවාගත හැකි LSTM (Long Short-Term Memory) ස්නායුක ජාල ව්‍යුහය ද හඳුන්වා දෙන ලදී. JPG+ 1
• 2009: ෆෙයි-ෆෙයි ලී (Fei-Fei Li) විසින් ImageNet නමින් ලේබල් කරන ලද මිලියන ගණනක රූප ඇතුළත් දැවැන්ත දත්ත සමුදායක් නිර්මාණය කළේය. JPG
• 2012: ImageNet තරඟයේදී සාම්ප්‍රදායික ක්‍රම අභිබවා යමින් AlexNet නමැති සංකීර්ණ ස්නායුක ජාලය ජයග්‍රහණය කිරීමත් සමග ‘ඩීප් ලර්නිං’ විප්ලවය ආරම්භ විය. JPG
• 2014: ඉයන් ගුඩ්ෆෙලෝ විසින් GANs හඳුන්වා දීමත් සමග කෘත්‍රිමව අතිශය තාත්වික රූප නිර්මාණය කළ හැකි ජනක කෘත්‍රිම බුද්ධියේ (Generative AI) මූලාරම්භය සනිටුහන් විය. JPG
• 2015: ගූගල් ආයතනය විසින් TensorFlow විවෘත මූලාශ්‍රයක් (Open-source) ලෙස නිකුත් කරන ලදී. එම වසරේම දෙසැම්බරයේදී සුරක්ෂිත AGI ගොඩනැගීමේ අරමුණින් සෑම් ඇල්ට්මන් සහ ඉලොන් මස්ක් ඇතුළු පිරිසකගේ මූලිකත්වයෙන් OpenAI ආයතනය පිහිටුවන ලදී. JPG+ 1
• 2016: DeepMind සමාගමේ AlphaGo විසින් ලෝක ගෝ (Go) ශූරයා පරාජය කළේය. JPG

ට්‍රාන්ස්ෆෝමර් ව්‍යුහය සහ ජනක යුගය (2017–2022)

• 2017: ගූගල් පර්යේෂකයන් විසින් “Attention Is All You Need” පත්‍රිකාව එළිදක්වමින් ට්‍රාන්ස්ෆෝමර් (Transformer) ව්‍යුහය හඳුන්වා දෙන ලදී. මෙය නවීන දැවැන්ත භාෂා ආකෘතිවල (LLMs) පදනම බවට පත්විය. JPG+ 1
• 2020: OpenAI විසින් පරාමිතීන් බිලියන 175කින් යුත් GPT-3 ආකෘතිය හඳුන්වා දුන් අතර DeepMind සමාගමේ AlphaFold 2 මගින් ජීව විද්‍යාවේ ප්‍රෝටීන නැවීමේ (Protein folding) වසර 50ක් පැරණි ගැටළුවක් විසඳන ලදී. JPG
• 2021: පර්යේෂණවල ආරක්ෂාව පිළිබඳව මූලිකත්වය දීමේ අරමුණින් OpenAI ආයතනයෙන් ඉවත් වූ පිරිසක් විසින් Anthropic සමාගම ආරම්භ කරන ලදී. JPG
• 2022 නොවැම්බර්: OpenAI විසින් ChatGPT මහජනතාවට නිකුත් කරන ලදී. මාස දෙකක් ඇතුළත මිලියන 100කට අධික පරිශීලකයින් පිරිසක් එයට එක් වූ අතර එය ගෝලීය Generative AI තරඟය ආරම්භ කළේය. JPG+ 1

දැවැන්ත AI තරඟය (2023–2024)

• 2023: මයික්‍රොසොෆ්ට් ආයතනය Bing සෙවුම් යන්ත්‍රයට GPT-4 ඒකාබද්ධ කළ අතර ගූගල් සමාගම ඊට ප්‍රතිචාර ලෙස Bard සහ නවීන Gemini ආකෘතිය හඳුන්වා දුන්නේය. Anthropic සමාගම සිය Claude ආකෘතියද, Meta ආයතනය Llama 2 විවෘත මූලාශ්‍ර ආකෘතියද නිකුත් කළහ. JPG+ 1
• 2024: හඬ, රූප සහ පෙළ එකවර ක්ෂණිකව ග්‍රහණය කරගත හැකි GPT-4o ආකෘතිය මෙන්ම, ගැටළු විසඳීමට පෙර පියවරෙන් පියවර ‘සිතා බැලීමට’ හැකි o1 (Project Strawberry) ආකෘතිය OpenAI සමාගමෙන් නිකුත් විය. JPG

කෘත්‍රිම සාමාන්‍ය බුද්ධිය (AGI) කරා: 2025 සහ 2026

• 2025 ජනවාරි: චීනයේ DeepSeek පර්යේෂණාගාරය විසින් DeepSeek R1 නමැති ප්‍රබල ආකෘතිය හඳුන්වා දීමත් සමග ඇමරිකානු සමාගම්වල ඒකාධිකාරයට තර්ජනයක් එල්ල විය. මෙහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස Nvidia ඇතුළු සමාගම්වල කොටස් වෙළඳපොළ වටිනාකම එකවරම ඩොලර් ට්‍රිලියනයකින් පමණ පහත වැටුණි. JPG+ 1
• 2025 වසරේ අගභාගය: OpenAI විසින් GPT-5 ආකෘතිය සහ එහි විවෘත-මූලාශ්‍ර අනුවාදයන් (GPT-OSS) නිකුත් කරන ලදී. JPG
• 2026: AI තාක්ෂණයේ වේගය ඝාතීය (exponential) ලෙස ඉහළ ගියේය. Anthropic සමාගම ස්වයංක්‍රීයව තම සිතීමේ වේලාව තීරණය කළ හැකි “Adaptive thinking” සහිත Claude Opus 4.6 හඳුන්වා දුන්නේය. JPG
• 2026 ජුනි: Anthropic සමාගම විසින් ජාතික ආරක්ෂාවට පවා බලපෑම් කළ හැකි මට්ටමේ සයිබර් හැකියාවන් සහිත Claude Mythos 5 නිකුත් කළ අතර, එය ඇමරිකානු රජයේ විශේෂ අවධානයට ද ලක් විය. JPG
• 2026 වර්තමානය: මේ වන විට OpenAI හි GPT-5.6, xAI හි Grok 5 සහ චීනයේ DeepSeek V4 ආකෘති ලෝකයේ දියුණුම මට්ටමට පැමිණ ඇත. වර්තමාන AI පද්ධති හුදු සහායකයින් පමණක් නොව, පරිගණක මෙහෙයුම් පද්ධති පවා ස්වාධීනව පාලනය කළ හැකි තීරණ ගන්නා නියෝජිතයින් (Agents) බවට පත්ව තිබේ. JPG+ 1

ඇලන් ටියුරින් විසින් යන්ත්‍රවලට සිතිය හැකිදැයි විමසා වසර 80කට පසු අද වන විට, කෘත්‍රිම බුද්ධිය මානව ශිෂ්ටාචාරයේ භූ-දේශපාලනික සහ තාක්ෂණික ඉරණම තීරණය කරන ප්‍රධානතම එන්ජිම බවට පත්ව ඇත.

JPG