මූලාශ්‍රය: Row over bestseller fuels fear over future of literature • FRANCE 24 English

ප්‍රංශය සිය සාහිත්‍ය සම්මාන උළෙලවල් ඉතාමත් බැරෑරුම් ලෙස සලකන රටකි. එබැවින්, හයිටි සම්භවයක් ඇති කැනේඩියානු ලේඛකයෙකු සිය අතිශය ජනප්‍රිය වූ නවකතාව රචනා කිරීම සඳහා කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) යොදාගෙන ඇති බවට එල්ල වූ චෝදනාවත් සමඟ සාහිත්‍ය ලෝකය තුළ දැඩි කැළඹීමක් හටගත්තේය.

මෑතකදී පැවති FRANCE 24 විවාද වැඩසටහනකදී, වැඩසටහන් මෙහෙයවන්නා වන ෆ්‍රැන්සුවා පිකාඩ් (François Picard) සමඟ බ්‍රිතාන්‍ය ලේඛක ස්ටීවන් ක්ලාක් (Stephen Clarke), Collège de France හි සංසන්දනාත්මක සාහිත්‍යය පිළිබඳ මහාචාර්ය විලියම් මාක්ස් (William Marx) සහ Sciences Po ආයතනයේ අනුබද්ධ මහාචාර්යවරියක මෙන්ම මාධ්‍යවේදිනියක වන අයිෂා ගුලෙත් (Aïcha Gouleth) එක්වූහ. මෙම ආන්දෝලනාත්මක සිදුවීම විශ්ලේෂණය කරමින් ඔවුන් සාකච්ඡා කළේ ඊටත් වඩා ගැඹුරු ප්‍රශ්නයකි: මිනිසා විසින් පොත්පත් කියවන සහ ලියන යුගය අවසන් වෙමින් පවතීද?

“ඔරේලියන් සිදුවීම”: AI සැකසංකා, බුද්ධිමය සොරකම් සහ විරෝධතා

මෙම කුණාටුවේ කේන්ද්‍රස්ථානය වී ඇත්තේ හයිටි සම්භවයක් ඇති ක්විබෙක් ලේඛක ටෙඩිසන් ඔරේලියන් (Teddyson Aurélien) ය. ඩොනල්ඩ් ට්‍රම්ප්ගේ ඇමරිකාව වෙත යන ගමනේදී අනේකවිධ බාධක ජයගන්නා සරණාගතයෙකු වටා ගෙතුණු ඔහුගේ නවකතාව, ප්‍රංශයේ ඉහළම සාහිත්‍ය සම්මානය වන ‘Prix Goncourt’ සඳහා මුල් පෙළේ නිර්දේශිත කෘතියක් විය. මේ වන විටත් එහි පිටපත් 40,000ක් අලෙවි වී ඇති අතර, මෙම ආන්දෝලනයෙන් පසුව පොතේ අලෙවිය තවදුරටත් ඉහළ ගොස් තිබේ.

මෙම අර්බුදය ආරම්භ වූයේ Le Figaro පුවත්පතේ තීරු ලිපි රචක සැමුවෙල් ෆිටුසි (Samuel Fitoussi) ඇතුළු පිරිසකට සම්බන්ධ නිර්නාමික X (Twitter) ගිණුමක් මගින්, මෙම නවකතාවේ කොටස් Pangram නමැති AI හඳුනාගැනීමේ මෘදුකාංගයකට ඇතුළත් කිරීමත් සමඟය. එම පරීක්ෂණයෙන් අදාළ කොටස් 100%ක්ම කෘත්‍රිම බුද්ධිය මගින් ලියැවී ඇති බවට වාර්තා විය. මින් ඇති වූ දැඩි විරෝධය හමුවේ සිය ප්‍රවර්ධන චාරිකාව අතරමග නතර කර ආපසු ක්විබෙක් වෙත යාමට ඔරේලියන්ට සිදු විය.

කෙසේ වෙතත්, මෙම සිදුවීම ඉක්මනින්ම සංකීර්ණ මුහුණුවරක් ගත්තේය:

• AI හඳුනාගැනීමේ මෙවලම්වල අවිනිශ්චිතතාවය: Pangram යනු සේවකයින් 24 දෙනෙකුගෙන් පමණක් යුත් කුඩා ආයතනයක නිෂ්පාදනයක් බව විචාරකයෝ පෙන්වා දුන්හ. එමෙන්ම, ඉංග්‍රීසි භාෂාව පදනම් කරගෙන පුහුණු කර ඇති මෙවලම්වලට, ක්‍රියෝල් (Creole) භාෂා රිද්මයන් මුසු වූ ප්‍රංශ පාඨ නිවැරදිව හඳුනාගැනීමට නොහැකි බව ලේඛකයා වෙනුවෙන් පෙනී සිටි පිරිස් තර්ක කළහ. ප්‍රංශ පුවත් සේවය (AFP) විසින් නිර්මාණය කරන ලද InVID-WeVerify මෙවලම හරහා එම කොටස්ම පරීක්ෂා කළ විට නිගමනය වූයේ ඒවා බොහෝ දුරට මිනිසෙකු විසින්ම ලියන ලද ඒවා බවයි.
• ජාතිවාදී චෝදනා: The Globe and Mail පුවත්පතේ පළ වූ ලිපියක් සහ සාහිත්‍ය උළෙලවල් නියෝජනය කළ පාඨකයින් ප්‍රශ්න කළේ, කිසිදු ස්ථිර සාක්ෂියකින් තොරව මෙවැනි ප්‍රහාරයකට ලක් වූ පළමු ලේඛකයා කළු ජාතික හයිටි ලේඛකයෙකු වීම හුදෙක් අහම්බයක්ද යන්නයි.
• බුද්ධිමය සොරකම් (Plagiarism) හෙළිදරව්ව: ඔරේලියන් වෙනුවෙන් පිරිස් පෙළගැසෙමින් සිටින අතරතුර, මොන්ට්‍රියල්හි La Presse පුවත්පත හෙළි කළේ ඔරේලියන් මීට පෙර පළ කළ ලිපි සහ කවි සඳහා වෙනත් කෘතිවලින් කරුණු සොරකම් කර ඇති බවයි. මහාචාර්ය විලියම් මාක්ස් පෙන්වා දුන් පරිදි, සාහිත්‍ය ලෝකයේ බුද්ධිමය සොරකම යනු සමාව දිය නොහැකි වරදකි; එවැන්නක් හෙළි වූ පසු ලේඛකයෙකු පිළිබඳ විශ්වාසය මුළුමනින්ම බිඳ වැටේ.

මෙම සැකසංකා මධ්‍යයේ වුවද, ආන්දෝලනයෙන් පසුව තමා එම පොත කියවූ බවත්, එහි කතා විලාසය සහ භාෂාව ඉතා ප්‍රබල හා ආකර්ෂණීය මට්ටමක පැවති බවත් මහාචාර්ය මාක්ස් පිළිගත්තේය. එහෙත් එහි ඇති ඇතැම් පුනරාවර්තන ශෛලීන් තුළ යන්ත්‍රයක ලක්ෂණ දැකගත හැකි බවද ඔහු සඳහන් කළේය.

ලේඛකයාගේ ආත්මය එදිරිව යන්ත්‍රය

පොතක් පාඨකයාගේ සිත ඇදබැඳ ගැනීමට සමත් වේ නම්, එය ලියුවේ මිනිසෙකුද නැතහොත් කෘත්‍රිම බුද්ධියක්ද යන්න වැදගත් වේද? විවාදයට එක්වූ විද්වතුන්ට අනුව, කලාව යනු කුමක්ද යන්න තීරණය වන්නේ එම වෙනස මතය.

1. බිඳුණු “විශ්වාසයේ ගිවිසුම”

අයිෂා ගුලෙත් පවසන පරිදි, මෙම පොත AI මගින් ලියැවුණු එකක් විය හැකි බව දැනගත් සැණින් ඇය තුළ එය කියවීමට තිබූ කැමැත්ත ගිලිහී ගියේය. ඇය පෙන්වා දෙන්නේ පොතක් කියවීම යනු ලේඛකයා, තීන්ත, කඩදාසිය සහ පාඨකයා අතර ඇතිවන ඉතා සමීප “විශ්වාසයේ ගිවිසුමක්” බවයි.

• වෛද්‍ය විද්‍යාව වැනි ක්ෂේත්‍රවලට AI බෙහෙවින් ප්‍රයෝජනවත් වුවද, සාහිත්‍යය සහ කලාව යනු ආධ්‍යාත්මික හා පාරභෞතික ක්‍රියාවලියක් බව ඇයගේ අදහසයි.
• තම මතවාද වෙනුවෙන් සිරබත් කෑ නොබෙල් සම්මානලාභී ලේඛකයින් උදාහරණයට ගනිමින් ඇය තර්ක කළේ, සැබෑ සාහිත්‍යය බිහිවන්නේ මිනිස් අත්දැකීම්, නිරීක්ෂණ සහ ප්‍රතිරෝධය තුළින් බවයි. එමෙන්ම, මාධ්‍යවේදීන්ගේ සහ ලේඛකයින්ගේ අවසරයකින් තොරව ඔවුන්ගේ ලිපි ලේඛන උරාගනිමින් AI සිදු කරන්නේ නිර්මාණයක් නොව බුද්ධිමය සොරකමක් බවටද ඇය චෝදනා කළාය.

2. නිර්මාණකරණයේ ආශ්වාදය සහ වේදනාව

ලිවීමේදී ඇතිවන අවහිරතා (Writer’s block) මගහරවා ගැනීමට AI භාවිතා කිරීම ස්ටීවන් ක්ලාක් දැඩිව ප්‍රතික්ෂේප කළේය. ඔහුට අනුව පොතක් ලිවීමේ මූලික හරය වන්නේ ලේඛකයාගේ පෞරුෂය සහ ලෝක දැක්ම ඊට ඇතුළත් කිරීමයි.

• 1970 දශකයේ සජීවී ගායනා සහ වර්තමානයේ පරිගණක මගින් කෘත්‍රිමව සකසන ලද හඬවල් සංසන්දනය කරමින් ක්ලාක් පෙන්වා දුන්නේ, කෘත්‍රිම බුද්ධියට ලේඛකයෙකුගේ ශෛලිය අනුකරණය කළ හැකි වුවද, එයට අලුත් හෝ පෞද්ගලික ජීවයක් ලබා දිය නොහැකි බවයි.
• වාක්‍ය ගැළපීම, කතා විನ್ಯාස ගොඩනැගීම සහ හාස්‍යය මතු කිරීම ලේඛකයෙකු ලබන උතුම්ම සතුටයි. යන්ත්‍රයකට පොතක් ලිවීමට දීම යනු, සංගීතඥයෙකු තමා වෙනුවට වේදිකාවට ගොස් ගිටාරය වාදනය කරන්නැයි යන්ත්‍රයකට පැවරීමක් වැනි යැයි ඔහු පැවසීය.

කොලෙට් (Colette) සහ හා ජින් (Ha Jin) වැනි ලේඛකයින් ලිවීම යනු “වධයක්” හෝ “දුකක්” ලෙස හඳුන්වා ඇති බව මාක්ස් සහ ගුලෙත් සිහිපත් කළ විට, ක්ලාක් එය උපමා කළේ මැරතන් ධාවනයකටය: ධාවකයින් වේදනාව විඳදරාගෙන ඉදිරියට දුවන්නේ ඉන් ලැබෙන ආත්ම තෘප්තිය සහ ප්‍රකාශනයේ සතුට වෙනුවෙනි.

3. ඓතිහාසික පූර්වාදර්ශ: 1845 සිට අද දක්වා

මහාචාර්ය විලියම් මාක්ස් මෙම AI විවාදය සාහිත්‍ය ඉතිහාසයේ සුවිශේෂී සන්ධිස්ථාන තුනක් සමඟ සැසඳුවේය:

• පෝල් වැලරිගේ ස්වයංක්‍රීය යන්ත්‍රය (Automaton): 20 වන සියවසේ මැද භාගයේ විසූ ප්‍රංශ ලේඛක පෝල් වැලරි, වඩාත්ම කාර්යක්ෂම හා පිරිසිදු පාඨ නිර්මාණය කළ හැකි යන්ත්‍රයක් ගැන कल्पना කළේය. එහෙත් ඉන් අදහස් වූයේ ලේඛකයා තම පෞද්ගලිකත්වය අභිබවා යමින් පරිපූර්ණත්වයට පත්වීමයි.
• ඇලෙක්සැන්ඩර් ඩූමා සහ සහායක ලේඛකයින් (1845): The Three Musketeers සහ The Count of Monte Cristo වැනි විශිෂ්ට කෘති රචනා කළ (කැරිබියානු සම්භවයක් සහිත) ඇලෙක්සැන්ඩර් ඩූමාටද 1845 දී ජාතිවාදී පත්‍රිකාවක් මගින් චෝදනා එල්ල වූයේ ඔගස්ට් මැකේ (Auguste Maquet) නමැති සහායක ලේඛකයා ලියූ නවකතාවලට ඩූමා තම නම යොදාගන්නා බවටයි. පසුව හෙළි වූයේ මැකේ විසින් පර්යේෂණ කර ලබා දෙන පිටු 16ක දළ සටහනක්, ඩූමා විසින් සිය ප්‍රතිභාවෙන් පිටු 80ක විශිෂ්ට කෘතියක් බවට පත් කරන බවයි.
• එඩ්ගා ඇලන් පෝගේ The Raven කාව්‍යය (1845): අතිශය ජනප්‍රිය වූ සිය ප්‍රේමණීය කාව්‍යය ප්‍රකාශයට පත් කර වසරකට පසු රචනා කළ ලිපියකින් පෝ හෙළි කළේ, එම කවිය තුළ කිසිදු අවංක හැඟීමක් නොතිබූ බවත්, පාඨකයා තුළ නිශ්චිත කම්පනයක් ඇති කිරීම සඳහා ගණිතමය සැලැස්මකට අනුව එය ගොඩනැගූ බවත්ය.

කියවීමෙන් තොර සමාජයක්: කියවීමේ යුගය අවසන්ද?

ChatGPT වාණිජමය වශයෙන් හඳුන්වා දී ගතවූ වසර හතරක කාලය තුළ ලොව පුරා පොත් අලෙවිය ශීඝ්‍රයෙන් පහත වැටී ඇති බව මෙම සංවාදයේදී අවධාරණය කෙරිණි.

ඇමරිකානු The Atlantic සඟරාවේ පළ වූ “The Age of Reading is Over” (කියවීමේ යුගය අවසන්) යන ලිපිය උපුටා දක්වමින්, 1958 වසරේ ඇමරිකාවේ වැඩිම අලෙවියක් වාර්තා කළ සංකීර්ණ වාක්‍ය රටාවන්ගෙන් යුත් Doctor Zhivago වැනි ගැඹුරු කෘතිවල සිට අද වන විට සරල යොවුන් නවකතා සහ දිනකට පැය පහක් තිර ඉදිරියේ ගත කරන සංස්කෘතියක් දක්වා සමාජය වෙනස් වී ඇති ආකාරය මෙහිදී සාකච්ඡා විය.

නව පරපුරේ කියවීමේ රටාවන්

• පොදු ප්‍රවාහනයෙන් ගිලිහුණු පොත: බස් රථවල සහ දුම්රියවල ගමන් කරන මගීන් අතර පුවත්පතක් හෝ පොතක් කියවන අයෙකු දැකගැනීම අද ඉතා දුර්ලභ දසුනක් බවත්, සියලු දෙනාම ජංගම දුරකථන තිරවලට යොමු වී ඇති බවත් ස්ටීවන් ක්ලාක් නිරීක්ෂණය කළේය.
• පිටු 30ක අභියෝගය: අයිෂා ගුලෙත් තම විශ්වවිද්‍යාල සිසුන්ට කියවීම සඳහා The New Yorker සඟරාවේ පිටු 30ක ලිපියක් ලබා දුන් විට, බොහෝ සිසුන් එය කියවාගත නොහැකිව දැඩි අපහසුතාවයට පත්ව ඇත. ඇතැමුන් එය කියවනු වෙනුවට ඊට සවන් දී (Audio) තිබූ අතර, තවත් සිසුන්ට එය තේරුම් ගැනීම සඳහා දිනකට පිටු කිහිපය බැගින් කොටස් වශයෙන් කියවීමට සිදුව තිබේ.
• සම්භාව්‍ය සාහිත්‍යයට සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයට එල්ල වන තර්ජනය: මොන්ටේන් (Montaigne) සහ මාසෙල් පෲස්ට් (Proust) වැනි සම්භාව්‍ය ලේඛකයින්ගේ දීර්ඝ හා සංකීර්ණ වාක්‍ය සහිත කෘති වර්තමාන තරුණ පරපුරට—සාහිත්‍යය හදාරන සිසුන්ට පවා—කියවා තේරුම් ගත නොහැකි මට්ටමට පත්ව ඇති බව මහාචාර්ය මාක්ස් පෙන්වා දුන්නේය. සමාජයක් කියවීමෙන් සහ ලිවීමෙන් ඈත් වන විට, දේශපාලනික කතිකාවතේ ගුණාත්මකභාවය පිරිහී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය පවා අනතුරට ලක්වන බව ගුලෙත් අවධාරණය කළාය.

මුද්‍රිත පොත තවමත් වැදගත් වන්නේ ඇයි?

වේදිකා නාට්‍ය, ඕඩියෝ පොත් (Audiobooks) හෝ කෙටි කවි යන කවර මාධ්‍යයකින් වුවද මිනිස් වචනවලට අපගේ මනස හැඩගැස්විය හැකි බවත්, සැබෑ අවදානම ඇත්තේ අන්තර්ජාලය මගින් මිනිසුන්ව අන්තවාදී කණ්ඩායම්වලට බෙදා වෙන් කිරීම තුළ බවත් ස්ටීවන් ක්ලාක් පැවසීය.

එහෙත් සංවාදය අවසන් කරමින් මහාචාර්ය විලියම් මාක්ස් මුද්‍රිත පොතේ ඇති සුවිශේෂී වටිනාකම පැහැදිලි කළේය. ස්නායු විද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලට අනුව, තිරයක් මත එහා මෙහා යන අකුරු කියවීමට වඩා කඩදාසියක් මත මුද්‍රිත අකුරු කියවීමෙන් මිනිස් මොළයේ මතක ශක්තිය සහ අවබෝධ කරගැනීමේ හැකියාව බෙහෙවින් වැඩි දියුණු වේ. 20 වන සියවසේ ප්‍රංශ දාර්ශනික ගැස්ටන් බැෂලාඩ් (Gaston Bachelard) ගේ අදහස් උපුටා දක්වමින් මාක්ස් කරුණු දෙකක් අවධාරණය කළේය:

1. මනස එකලස් කිරීම: ජංගම දුරකථන සහ ටැබ්ලට් තිර මත නිරන්තරයෙන් චලනය වන වචන අවධානය බිඳ දමයි. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධව, මුද්‍රිත පොතක් යනු දෑස් ඉදිරිපිට ස්ථාවරව පවතින, දරුවන්ගේ මෙන්ම වැඩිහිටියන්ගේද මනස සහ චින්තනය ස්ථාවර කිරීමට උපකාරී වන ගෞරවනීය වස්තුවකි.
2. වෙනස් කළ නොහැකි ඓතිහාසික සාක්ෂියක්: අන්තර්ජාලයේ පවතින ලිපි ලේඛන ඕනෑම මොහොතක බලවතුන්ගේ උවමනාවන් මත රහසිගතව වෙනස් කිරීමට හෝ ඉතිහාසය විකෘති කිරීමට ඉඩ ඇත. එහෙත් මුද්‍රිත පොතක වචන එලෙස වෙනස් කළ නොහැක. එය ලියැවුණු යුගය පිළිබඳව අනාගත පරපුරට ඉතිරි වන නොමැකෙන සාක්ෂියකි.