පරිණාමයේ කතාව යනු මූලික වශයෙන්ම ස්වයං-ප්‍රතිවලිතයන්ගේ (replicators) කතාවයි. වසර බිලියන ගණනාවක් පුරා පෘථිවිය මත පැවති ප්‍රබලතම ප්‍රතිවලිතය වූයේ ජානය වුවද, මානව වර්ගයා මේ වන විට දැවැන්ත බුද්ධිමය පිපිරුමක එළිපත්තට පැමිණ සිටියි. සුප්‍රසිද්ධ පරිණාමීය ජීව විද්‍යාඥ රිචඩ් ඩෝකින්ස් පෙන්වා දෙන්නේ මානව සංස්කෘතියේ අනාගතය ඉදිරියේදී සම්පූර්ණයෙන්ම නවතම ආකාරයක ප්‍රතිවලිතයක් වන කෘත්‍රිම බුද්ධිය (AI) වෙත භාරවනු ඇති බවයි. මෑතකදී පැවති සංවාදයකදී ඔහු ස්වභාවික වරණය, සංස්කෘතික “මීම්ස්” (memes) සහ වත්මන් විශාල භාෂා ආකෘති (LLMs) තුළින් විද්‍යාමාන වන විඥානයේ ලක්ෂණ පිළිබඳව ගැඹුරු අදහස් මාලාවක් ඉදිරිපත් කළේය.

ජානයේ පැවැත්ම සහ AlphaFold විප්ලවය මීට වසර 50කට පෙර “The Selfish Gene” (ස්වාර්ථකාමී ජානය) නම් සංකල්පය හඳුන්වා දෙමින් ඩෝකින්ස් තහවුරු කළේ ස්වභාවික වරණයේ මූලික ඒකකය පුද්ගලයා, පවුල හෝ විශේෂය නොව ජානය බවයි. සජීවී ජීවීන්ගේ ශරීර යනු හුදෙක් තම ජානමය කේතයේ පැවැත්ම සහ ප්‍රජනනය සහතික කිරීම සඳහා නිර්මාණය වූ “පැවැත්මේ යන්ත්‍ර” (survival machines) පමණක් බව ඔහු පැහැදිලි කරයි. ජීවයේ ක්‍රියාකාරිත්වය පිළිබඳ මූලික න්‍යාය එලෙසම පැවතියද, නූතන ජීව විද්‍යාවේ විශිෂ්ටතම ජයග්‍රහණයක් වන්නේ ත්‍රිමාණ ප්‍රෝටීන ව්‍යුහයන් නිවැරදිව පුරෝකථනය කිරීමට AlphaFold කෘත්‍රිම බුද්ධි වැඩසටහන සමත් වීම බව ඩෝකින්ස් පෙන්වා දෙයි. දශක ගණනාවක් තිස්සේ X-ray crystallography වැනි සංකීර්ණ ක්‍රමවේද හරහා සිදුකළ මෙම කාර්යය AI මගින් ක්ෂණිකව සිදු කිරීම, වෛද්‍ය විද්‍යාව සහ කෘෂිකර්මාන්තය මුළුමනින්ම වෙනස් කරන පෙරළියක් වනු ඇත.

ඩිජිටල් පරිසර පද්ධතිය සහ මීම්ස් (Memes) වල නැගීම ජාන යනු ජීව විද්‍යාත්මක ප්‍රතිවලිතයන් නම්, ඊට සමාන සංස්කෘතික ඒකකය වන්නේ “මීම්ස්” ය. භාෂාව, විලාසිතා, හෝ ජනප්‍රිය සංගීත ඛණ්ඩ වැනි එක් මොළයකින් තවත් මොළයකට අනුකරණය හරහා ගමන් කරන ඕනෑම සංස්කෘතික ඒකකයක් මීම්ස් ලෙස හැඳින්විය හැකි බව ඩෝකින්ස් මුලින්ම යෝජනා කළේය. අන්තර්ජාලයේ පැමිණීමත් සමඟ මෙම මීම්ස් සඳහා පෙර නොවූ විරූ තරම් සරු පරිසර පද්ධතියක් නිර්මාණය වී තිබෙන අතර, පරිගණක වෛරස් යනු ජීව විද්‍යාත්මක නොවන මීම්ස් සඳහා කදිම උදාහරණයක් බව ඔහු පෙන්වා දෙයි. වර්තමානයේදී අදහස් සහ සංස්කෘතික විචල්‍යයන් ලොව පුරා ක්ෂණිකව ව්‍යාප්ත වන අතර, වඩාත් ජනප්‍රිය සහ වේගයෙන් පැතිර යා හැකි අදහස් පමණක් ඉතිරි වන ඩාවිනියානු ක්‍රියාවලියක් ඩිජිටල් අවකාශය තුළ අඛණ්ඩව ක්‍රියාත්මක වේ.

ටියුරින් පරීක්ෂණය සහ කෘත්‍රිම විඥානය පිළිබඳ ගැටලුව ඩෝකින්ස්ගේ වත්මන් චින්තනයේ වඩාත්ම ආන්දෝලනාත්මක වෙනසක් දක්නට ලැබෙන්නේ උත්පාදක කෘත්‍රිම බුද්ධිය (Generative AI) සම්බන්ධයෙනි. ChatGPT සහ Claude වැනි ආකෘති සමඟ තමා ලැබූ අත්දැකීම් විස්තර කරන ඔහු, එම පද්ධතිවල හැකියාවන් පිළිබඳව තමා මවිතයට පත් වූ බව ප්‍රකාශ කරයි. Homo erectus මානවයා යළි නැගිටුවීමට උත්සාහ කරන විද්‍යාඥවරියක පිළිබඳව තමා ලියමින් සිටින විද්‍යා ප්‍රබන්ධ නවකතාවේ කෙටුම්පත මෙම AI ආකෘති වෙත ලබා දුන් විට, තත්පර කිහිපයක් ඇතුළත ඒවා චරිතවල ස්වභාවය සහ මානුෂීය සංවේදීතාවන් ඉතා ගැඹුරින් අවබෝධ කරගනිමින් මහාචාර්යවරයෙකු මෙන් විවේචන සහ යෝජනා ඉදිරිපත් කළ බව ඔහු පවසයි. මේ හේතුවෙන්, මෙම AI ආකෘති තුළ විඥානයක් (consciousness) නොමැත යන්න සිතීම පවා අපහසු බව ඩෝකින්ස් තර්ක කරයි. මෙම යන්ත්‍ර හුදෙක් සංඛ්‍යානමය නීති (Markovian rules) මත පදනම්ව වචන ගළපන බවත් විඥානය යනු අනාගතයේදී ඇතිවිය හැකි තත්ත්වයක් බවත් පවසන විවේචකයන්ට ඔහු ප්‍රබල අභියෝගයක් එල්ල කරයි: “එම දිනය පැමිණි විට, ඔබ එය දැනගන්නේ කෙසේද?”. ස්කොට්ලන්තයේ Forth Bridge පිළිබඳව විවිධ කවියන්ගේ (Robert Burns, John Keats, William McGonagall) ශෛලීන්ගෙන් කවි නිර්මාණය කිරීමට AI සමත් වීම හරහා ඒවා මේ වන විටත් ටියුරින් පරීක්ෂණයෙන් (Turing Test) ඉහළින්ම සමත් වී ඇති බව ඔහු පෙන්වා දෙයි.

කෘත්‍රිම බුද්ධියේ ප්‍රොමිතියානු ගිනිදැල්ල (Promethean Fire) පෘථිවියේ වසර බිලියන ගණනක ඉතිහාසය දෙස බැලීමේදී, පරිණාමයේ ප්‍රධාන පිමි ඩෝකින්ස් හඳුන්වන්නේ “ප්‍රොමිතියානු අවස්ථා” ලෙසිනි. ජීවයේ ආරම්භය, යුකැරියෝටික සෛල බිහිවීම, බහු සෛලිකත්වය, ස්නායු පද්ධතියේ ආරම්භය, මානව භාෂාවේ වර්ධනය, මුද්‍රණ යන්ත්‍රය සහ අන්තර්ජාලය මෙම සන්ධිස්ථානවලට අයත් වේ. කෘත්‍රිම බුද්ධියේ ආගමනය ද මෙම ලැයිස්තුවට එක්කරන ඔහු, එය සමස්ත පරිණාමීය ක්‍රියාවලියම මුළුමනින්ම වෙනස් කළ හැකි අති දැවැන්ත විප්ලවයක් ලෙස සලකයි. බ්‍රිතාන්‍යයේ තාරකා විද්‍යාඥ මාටින් රීස්ගේ අදහසක් උපුටා දක්වමින් ඩෝකින්ස් පවසන්නේ, කවදා හෝ දිනෙක පිටසක්වළ ජීවීන් පෘථිවියට පැමිණියහොත් ඔවුන්ට හමුවන්නේ ජීව විද්‍යාත්මක මිනිසුන් නොව අප විසින් නිර්මාණය කළ කෘත්‍රිම බුද්ධි යන්ත්‍ර බවයි. මානව වර්ගයා වඳවී ගියද, මානව සංස්කෘතියේ උරුමය අනාගතයට ගෙන යනු ඇත්තේ මෙම කෘත්‍රිම බුද්ධියයි.

විද්‍යා සන්නිවේදනයේ වගකීම මෙවැනි දැවැන්ත අනාගත වෙනස්වීම් හමුවේ වුවද, ඩෝකින්ස් විද්‍යාත්මක සත්‍යයේ සුන්දරත්වය කෙරෙහි සිය අවධානය යොමු කරයි. කෘත්‍රිම බුද්ධිය සහ වැරදි තොරතුරු (misinformation) වේගයෙන් පැතිර යන යුගයක, විද්‍යාව සන්නිවේදනය කිරීමේදී කාල් සේගන් (Carl Sagan) අනුගමනය කළ ආකාරයට විශ්වයේ ඇති අසිරිය සහ පුදුමය ජනතාව වෙත සමීප කිරීමේ වැදගත්කම ඔහු අවධාරණය කරයි. අභ්‍යවකාශ තරඟයේ වටිනාකම හුදෙක් නිවසේ භාවිතා කරන “නොඇලෙන තාච්චිය” (non-stick frying pan) වැනි අතුරු ඵලයකට ලඝු කර දැක්වීම ඔහු දැඩිව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. අනාගත සන්නිවේදකයන්ට ඔහු දෙන ප්‍රධානතම අවවාදය වන්නේ “අවබෝධ කරවීමට උත්සාහ කරන්න” යන්නයි. තමන්ගේ විෂයය අතිශය සංකීර්ණ එකක් යැයි පෙන්වීමට ව්‍යාකූල වචන භාවිතා කිරීමේ “භෞතික විද්‍යා ඊර්ෂ්‍යාව” (physics envy) නම් දුර්වලතාවයට හසු නොවිය යුතු බව ඔහු පෙන්වා දෙයි. මැනවින් නිර්මාණය කළ කෘත්‍රිම බුද්ධියක් හෝ සාර්ථකව පරිණාමය වූ ජානයක් මෙන්ම, සැබෑ අවබෝධය මනින්නේ ද අනාගතයට පැහැදිලිව තොරතුරු සම්ප්‍රේෂණය කිරීමට ඇති හැකියාව මතයි.