අද සමාජයේ Gen Z පරම්පරාව (1990 දශකයේ අග භාගයේ සිට 2010 දක්වා උපත ලැබූවන්) සිතන, ක්‍රියා කරන සහ ලෝකය දකින ආකාරය පිළිබඳව බොහෝ දෙනා විවිධ මත පළ කරති. ඔවුන් පෙර පරම්පරාවලට වඩා පැහැදිලි වෙනස්කම් පෙන්වන අතර, එය හුදෙක් පරම්පරා පරතරයක් පමණක් නොව, තාක්ෂණයේ සහ ඩිජිටල් පරිවර්තනයේ සෘජු ප්‍රතිඵලයකි.

1980 ගණන්වල උපත ලැබූ Millennial පරම්පරාව ඇනලොග් (Analog) යුගයේ සිට ඩිජිටල් (Digital) යුගය දක්වා වූ දැවැන්ත තාක්ෂණික පරිවර්තනයට මුහුණ දුන් අතර, අද පවතින බොහෝ තාක්ෂණික පද්ධති නිර්මාණය කිරීමටද ඔවුන් දායක විය. නමුත් Gen Z පරම්පරාවට මෙම නව තාක්ෂණය නිවැරදිව සහ ආරක්ෂිතව භාවිතා කරන ආකාරය කියා දීමට ඔවුන් බොහෝ දුරට අපොහොසත් වී ඇති බව පෙනෙන්නට තිබේ.

Gen Z පරම්පරාවේ මෙම හැසිරීම් වෙනස පිටුපස ඇති විද්‍යාත්මක, මනෝවිද්‍යාත්මක සහ සමාජීය හේතු පිළිබඳව පුළුල් විග්‍රහයක් පහතින් දැක්වේ.

1. වක්‍ර සන්නිවේදනය සහ හැඟීම් හඳුනාගැනීම (Reading the Room) මඟහැරීම

අතීතයේදී, පුද්ගලයින් කිහිප දෙනෙකු එකම කාමරයක (උදාහරණයක් ලෙස රැස්වීම් කාමරයක) සිටින විට, කිසිදු වචනයක් කතා නොකර වුවද අන් අයගේ හැඟීම් සහ මානසික මට්ටම හඳුනා ගැනීමේ ස්වභාවික හැකියාවක් මිනිසුන්ට තිබුණි. විද්‍යාත්මක පර්යේෂණවලට අනුව, මෙවැනි අවස්ථාවලදී මිනිසුන්ගේ හෘද ස්පන්දන වේගය (Heart rate) සහ හෝමෝන ක්‍රියාකාරීත්වය පවා එකිනෙකාට සමපාත (Sync) වේ.

මෙය වක්‍ර සන්නිවේදනයක් (Passive communication) ලෙස හැඳින්වේ. නමුත් කොවිඩ්-19 වසංගතයෙන් පසුව ඩිජිටල් සන්නිවේදනයට මුළුමනින්ම හුරුවීම නිසා, Gen Z පරම්පරාවට මෙම ඉතා වැදගත් මානව කුසලතාව මඟහැරී ඇත. තිරයක් හරහා කතා කිරීමේදී අන් අයගේ කටහඬේ ස්වභාවය (Tone), මුහුණේ ඉරියව් සහ හැඟීම් නිවැරදිව කියවා ගැනීමට ඔවුන්ට අපහසු වී තිබේ.

2. මානසික සංකීර්ණත්වය හෙවත් “Gen Z Complex”

ඩිජිටල් ලෝකය තුළ ජීවත් වීම නිසා Gen Z පරම්පරාවට සුවිශේෂී මානසික සහ සමාජීය ගැටලු රැසකට මුහුණ දීමට සිදුවී ඇත:

• සමාජ කවයන් එකිනෙක ගැටීම (Context Collapse): අතීතයේදී පවුලේ අය, සමීප මිතුරන්, සහ ගුරුවරුන් සමඟ අප හැසිරෙන්නේ ආකාර කිහිපයකටය. නමුත් අද Gen Z පරම්පරාවට ඇත්තේ එකම ඩිජිටල් අවකාශයක් සහ එකම ප්‍රේක්ෂක පිරිසක් (Audience) පමණි. සියලු දෙනාම එකම වේදිකාවක සිටින විට ඔවුන්ගේ අනන්‍යතාවය පවත්වා ගැනීම දැඩි අභියෝගයක් වී ඇත.
• ඩිජිටල් පරස්පරතාව (Digital Paradox): අන්තර්ජාලය හරහා ලොව පුරා විවිධ කණ්ඩායම් විශාල ප්‍රමාණයකට සම්බන්ධ වී, අදහස් හුවමාරු කරගෙන, සක්‍රීයව සිටියද, සැබෑ භෞතික ලෝකයේදී ඔවුන් දැඩි හුදෙකලාවකින් සහ තනිකමකින් පෙළෙයි.
• තොරතුරු බහුල වීම සහ වෙහෙස (Information Overload): සෑම විටම අන්තර්ජාලයේ රැඳී සිටීම අත්‍යවශ්‍ය යැයි ඔවුන් සිතති. නිමක් නැති සමාජ මාධ්‍ය සංග්‍රහයන් (Endless Feeds) පිරික්සීම සහ තොරතුරුවල සත්‍ය අසත්‍යතාව සෙවීමට නිරන්තරයෙන් වෙහෙසීම නිසා ඔවුන්ගේ මානසික සහ බුද්ධිමය ශක්තිය (Cognitive Load) මුළුමනින්ම වැය වී යයි.
• අනාගතය පිළිබඳ කාංසාව (Financial & Future Anxiety): අස්ථාවර ගෝලීය ආර්ථිකය, කෘත්‍රිම බුද්ධියේ (AI) ශීඝ්‍ර ව්‍යාප්තිය නිසා රැකියා අහිමිවීමේ අවදානම සහ ජීවන වියදම ඉහළ යාම වැනි කරුණු නිසා ඔවුන් දැඩි පීඩනයකට ලක්ව සිටී.

3. අවධානය දිනාගැනීමේ ආර්ථිකය (The Attention Economy)

Gen Z පරම්පරාවේ හැසිරීමට ප්‍රබලම බලපෑමක් කර ඇත්තේ වර්තමාන ඩිජිටල් ආර්ථික ආකෘතියයි. 1990 සහ 2000 ගණන්වලදී මිනිසුන් අන්තර්ජාලය භාවිතා කළේ තමන්ට අවශ්‍ය දේ ගූගල් (Google) හෝ යාහූ (Yahoo) හරහා සෙවීමටය. එය හුදෙක් මෙවලමක් පමණි.

නමුත් අද වන විට සමාජ මාධ්‍ය සහ ඒවායේ ඇල්ගොරිතම (Algorithms) ක්‍රියාත්මක වන්නේ පරිශීලකයාගේ අවධානය හැකිතාක් දුරට රඳවාගෙන එයින් මුදල් ඉපැයීමේ අරමුණෙනි.

• මනුෂ්‍යත්වය දත්ත බවට පත්වීම: මනුෂ්‍යත්වය, දයාව, අනුකම්පාව වැනි ගුණාංග මෙම ඇල්ගොරිතම මගින් හඳුනා නොගනී. ඔවුන් ක්‍රියාත්මක වන්නේ ලයික් (Likes), ෂෙයාර් (Shares), සහ තිරයේ රැඳී සිටින කාලය යන දත්ත මත පමණි.
• මනෝමිතික විශ්ලේෂණ (Psychometrics): අප කැමති දේ, අපගේ පෞරුෂත්වය සහ අපගේ හැඟීම් දත්ත බවට පරිවර්තනය කර, ඒ හරහා ඉලක්කගත වෙළඳ දැන්වීම් පෙන්වීම අද සිදුවේ. මෙය ඩොපමින් (Dopamine) ලූපයක් නිර්මාණය කරමින් තරුණ පරපුර සමාජ මාධ්‍යවලට දැඩි ලෙස ඇබ්බැහි කරවයි.

4. මානව සබඳතා යළි ගොඩනැගීම: අප යා යුත්තේ කොතැනටද?

තාක්ෂණයේ වේගවත් ගමන ආපසු හැරවිය නොහැක. නමුත් එයින් සිදුවන සමාජීය හානිය අවම කර ගැනීමට සහ මීළඟ පරම්පරාවන් (Gen Alpha) ආරක්ෂා කර ගැනීමට නම් පහත සඳහන් ප්‍රායෝගික පියවරයන් කඩිනමින් ගත යුතු වේ:

1. තිර කාලය (Screen Time) කළමනාකරණය: වයස අවුරුදු 18ට අඩු දරුවන්ගේ සමාජ මාධ්‍ය භාවිතය නියාමනය කිරීම අත්‍යවශ්‍ය වේ. මෙය නිවසින්ම ආරම්භ කළ යුතු අතර, ස්වභාවික බැඳීම් (සෙරටොනින් සහ ඔක්සිටොසින් මත පදනම් වූ) වැඩිදියුණු කරන ක්‍රියාකාරකම් සඳහා දරුවන් යොමු කළ යුතුය.
2. අධ්‍යාපනික ප්‍රතිසංස්කරණ: පාසල් විෂය නිර්දේශයන්ට “අවධානය කළමනාකරණය කිරීමේ කුසලතාව” (Attention as a skill) සහ “සංජානන උපායමාර්ග” (Cognitive strategies) අනිවාර්යයෙන් ඇතුළත් කළ යුතුය. ඩිජිටල් පරිභෝජනයෙන් එන මානසික පීඩනය පාලනය කරගන්නා ආකාරය දරුවන්ට ඉගැන්විය යුතුය.
3. රැකියා ස්ථාන ප්‍රතිනිර්මාණය: රැකියා ස්ථානවලදී බාධාවකින් තොරව ගැඹුරින් වැඩ කිරීම (Deep work) සඳහා කාලය වෙන් කිරීම, රැස්වීම් සහ සන්නිවේදන ක්‍රමවේද විධිමත්ව සැලසුම් කිරීම කළමනාකරුවන්ගේ වගකීමක් බවට පත් විය යුතුය.
4. සදාචාරාත්මක මෘදුකාංග නිර්මාණය (Intentional Software Design): පරිශීලකයින්ට මානසිකව වද දෙන Notifications සහ ඇබ්බැහි කරවන උපාය මාර්ග (Dark Patterns) වලින් තොරව, පහසුවෙන් පාලනය කළ හැකි ආකාරයට මෘදුකාංග සහ යෙදුම් (Apps) නිර්මාණය කිරීමට තාක්ෂණික සමාගම් පෙළඹිය යුතුය.

නිගමනය

Gen Z පරම්පරාව යනු තාක්ෂණික අත්හදාබැලීමක පළමු ගොදුර බව පැවසුවහොත් එය නිවැරදිය. ඔවුන් වෙනස් වන්නේ ඔවුන්ගේ වරදකින් නොව, ලාභය පමණක් අරමුණු කරගත් ඩිජිටල් ආර්ථිකයක් තුළ ඔවුන්ගේ අවධානය කොල්ලකෑමට ලක්ව ඇති බැවිනි. තාක්ෂණය යනු මිනිස් ජීවිතය පහසු කරන මෙවලමක් මිස, මානව සබඳතා විනාශ කරන යන්ත්‍රයක් නොවිය යුතුය. එම සමබරතාවය අනාගතය වෙනුවෙන් යළි ස්ථාපිත කිරීම අප සැමගේම වගකීමකි.