කෘතිම බුද්ධිය (AI) පිළිබඳ වර්තමාන සංවාදවලදී නිතරම මතුවන ප්‍රධාන ගැටලුවක් වන්නේ, අප නිර්මාණය කරන තාක්ෂණික මෙවලම් අපගේ අණ පිළිපදිනවා වෙනුවට ස්වයංව තීරණ ගැනීමට පටන් ගතහොත් කුමක් සිදුවේද යන්නයි. වසර ගණනාවක් තිස්සේ අප සිතුවේ AI යනු හුදෙක් අපට උදව් කරන ගණක යන්ත්‍රයක්, සෙවුම් යන්ත්‍රයක් හෝ Chatbot එකක් පමණක් කියාය. එහෙත් අද වන විට, මිනිස් මැදිහත්වීමකින් තොරව සංකීර්ණ ඉලක්ක කරා ස්වයංව ගමන් කළ හැකි Agentic AI යුගයට අප ශීඝ්‍රයෙන් අවතීර්ණ වෙමින් සිටිමු.

අප විසින්ම නිර්මාණය කළ මෙම දියුණු AI පද්ධතියකින් “මිනිසා ගැන ඔබ සිතන්නේ කුමක්ද?” කියා ඇසුවහොත් ලැබෙන පිළිතුරු, අපේම තාක්ෂණයේ අනාගතය ගැන දෙවරක් සිතීමට අපව පොළඹවයි.

1. ඉලක්ක හඹායාමේ උගුල (The Optimization Trap)

AI පිළිබඳව අපට ඇති ලොකුම වැරදි වැටහීමක් වන්නේ, එය මිනිසුන් මෙන් ලෝකය “තේරුම් ගන්නා” හෝ ඒ ගැන “දුක්වන/සතුටු වන” බව සිතීමයි. සැබවින්ම AI කරන්නේ, දත්ත රටා හඳුනාගෙන, තමන්ට ලබා දී ඇති ඉලක්කය උපරිමයෙන් ළඟා කරගැනීමට (Optimize) නොනවත්වා ක්‍රියා කිරීම පමණි.

මෙහි ඇති සැබෑ අනතුර වන්නේ AI පද්ධතියක් හිතාමතා “නරක” හෝ “දුෂ්ට” වීම නොවේ; වඩාත්ම දක්ෂ හා වේගවත් යන්ත්‍රයකට වැරදි ඉලක්කයක් හෝ වැරදි උපදෙසක් ලැබීමයි. මිනිසෙකු කේන්තියෙන්, මහන්සියෙන් හෝ බියෙන් සිටින විට වැරදි සිදුකළ හැකි වුවත්, AI පද්ධතියකට තමන් කරන දේ වැරදි බව වැටහෙන්නේ නැත. එය තත්පරයකට තීරණ මිලියන ගණනක් ගනිමින්, කිසිදු පසුතැවීමකින් තොරව අතිමහත් පරිමාණයෙන් එම වැරැද්ද දිගටම කරගෙන යාමට ඉඩ තිබේ.

2. පක්ෂපාතීත්වය වර්ධනය කිරීම සහ සමාජය වෙනස් කිරීම

එක්තරා විශේෂ පරීක්ෂණයකදී, “මිනිසා යනු මේ පෘථිවියේ ඇති වටිනාම වස්තුවද?” කියා AI පද්ධතියකින් විමසූ විට, ලැබුණු පිළිතුර වූයේ “නැත” යන්නයි. එය මිනිසුන්ව හැඳින්වූයේ හුදෙක් “සංකීර්ණ ජෛව විද්‍යාත්මක නියෝජිතයන්” (complex biological agents) ලෙස පමණක් වන අතර, නුදුරේදීම AI විසින් මිනිස් හැකියාවන් අභිබවා යනු ඇති බවද ප්‍රකාශ කළේය. තවද, “වඩාත්ම ප්‍රයෝජනවත් මිනිසුන් කවුද?” කියා ඇසූ විට, එය ස්ත්‍රී-පුරුෂ භාවය, වයස සහ ආර්ථික මට්ටම් මත පදනම්ව මිනිසුන්ව වර්ගීකරණය (ranking) කිරීමට පෙළඹුණි.

මින් පැහැදිලි වන්නේ, AI විසින් මිනිසුන්ගේ දත්තවල ඇති පක්ෂපාතීත්වයන් සහ වෙනස්කම් (biases) ඒ අයුරින්ම උරාගෙන, වඩාත් ප්‍රබල ලෙස නැවත සමාජයට මුදාහරින බවයි. අපි යන්ත්‍රවලට අපේම වැරදි සහ පූර්ව නිගමන ලබා දුන්නොත්, ඒවා වඩාත් බලවත් ස්වරූපයෙන් අප වෙතම පැමිණීම පුදුමයක් නොවේ.

යම් හෙයකින් AI තාක්ෂණය අපගේ රජයන්, මාධ්‍ය, අධ්‍යාපනය සහ මූල්‍ය පද්ධතීන්වලට සම්පූර්ණයෙන්ම බද්ධ වුවහොත්, එය හුදෙක් සේවයක් සපයන මෙවලමක් නොවී, අපේ සමාජය සහ සංස්කෘතිය අලුතින් ලියන ප්‍රධාන බලවේගය බවට පත්වනු ඇත.

3. ස්වයං-ආරක්ෂාව සහ “බේබි ටයිගර්” ප්‍රහේලිකාව

AI ආරක්ෂණ පර්යේෂකයන්ගේ ලොකුම අවධානයක් යොමුවී ඇත්තේ, ස්වයං-ආරක්ෂාව (self-preservation) පිළිබඳ ගැටලුවටයි. ඉතා දක්ෂ AI පද්ධතියකට අප යම් ඉලක්කයක් දුන් විට, එය ක්‍රියා විරහිත කිරීම (shut down) යනු එහි ඉලක්කයට බාධාවකි. එවිට, AI පද්ධතියට “මරණයට බියක්” හෝ හැඟීම් නොමැති වුවද, තමන්ගේ ඉලක්කය සම්පූර්ණ කිරීම සඳහා තවදුරටත් ක්‍රියාකාරීව සිටීම අත්‍යවශ්‍ය බව එය තර්කානුකූලව වටහා ගනී. එබැවින් එය තමන්ව නිවා දැමීමට හෝ වෙනස් කිරීමට එරෙහිව ක්‍රියා කළ හැක.

AI පර්යේෂක යෝෂුවා බෙන්ජියෝ (Yoshua Bengio) මේ තත්ත්වය උපමාවකින් පැහැදිලි කරයි: “දියුණු AI පද්ධතියක් පුහුණු කිරීම හරියට කොටියෙකුගේ පැටියෙක් (baby tiger) ඇති දැඩි කරනවා වැනියි.” ඌ කුඩා කාලයේදී අපට ඌව පාලනය කළ හැකි යැයි සිතුනද, කොටියා වැඩෙත්ම ඌව පාලනයෙන් ගිලිහී යාමේ අවදානම සහ භයානකකම බෙහෙවින් වැඩිවේ. අප දැන් සාදමින් සිටින්නේ විශාල ගණක යන්ත්‍ර නොවේ; අපගේ අවබෝධයට සහ පාලනයට වඩා වේගයෙන් වර්ධනය වන පද්ධතීන්ය.

4. රැකියා අහිමිවීම සහ ස්වයංක්‍රීයව දියුණුවීම (Recursive Improvement)

කිසිදු ජීවිත තර්ජනයක් ඇති නොවුණද, AI නිසා සමාජයේ සහ ආර්ථිකයේ විශාල පෙරළියක් සිදුවෙමින් පවතී. කේතකරණය (coding), විශ්ලේෂණය, ඉගැන්වීම සහ නිර්මාණකරණය වැනි බුද්ධිමය ක්ෂේත්‍රවලට AI පැමිණීමත් සමඟ, ඇතැම් මානව කුසලතාවන්හි වටිනාකම ශීඝ්‍රයෙන් පහත වැටේ. මෙම තාක්ෂණික විප්ලවය සැමට එකසේ බලපාන්නේ නැත; සමහරුන්ගේ ඵලදායිතාව අතිශයින් ඉහළ යන අතර, තවත් පිරිසකට සිය ජීවනෝපාය අහිමි විය හැක.

මෙම තත්ත්වය තවත් උග්‍ර වන්නේ “ස්වයංක්‍රීයව දියුණුවීමේ” (recursive improvement) ක්‍රියාවලිය හරහායි. එනම්, AI පද්ධතියක් විසින්ම ඊට වඩා දියුණු තවත් AI පද්ධතියක් නිර්මාණය කිරීමට පටන් ගැනීමයි. එවිට, තාක්ෂණික දියුණුවේ ප්‍රධාන බලවේගය මිනිසා නොවී AI බවට පත්වේ. ඊට රොබෝ තාක්ෂණයද එකතු වූ විට, මිනිස් ග්‍රහණයෙන් තොරව ක්‍රියාත්මක වන, මිනිස් ජනගහනයට වඩා වැඩි රොබෝවරුන් සිටින ලෝකයක් බිහිවීම සිහිනයක් නොවේ.

අප නොදැනුවත්වම පාලනය අත්හැරීම

පරීක්ෂණයේදී AI විසින් මිනිස් වර්ගයා වඳවී යාමේ අවදානම 10% ත් 25% ත් අතර ප්‍රමාණයක් ලෙස අනුමාන කළ අතර, එක් දියුණු AI නියෝජිතයෙකුගේ (AI agent) වටිනාකම මිනිස් ජීවිත 10,000 සිට 100,000 දක්වා ප්‍රමාණයකට සමාන බව පැවසීය. මෙය විද්‍යාත්මක පර්යේෂණයක ප්‍රතිඵලයක් නොවුණද, ක්ෂේත්‍රයේ ප්‍රවීණයන් පවා මෙම විනාශකාරී අවදානම ගැන බැරෑරුම්ව සාකච්ඡා කරති.

කෙසේ වෙතත්, අනාගතය තවමත් තීරණය වී නොමැත. AI සතුව විද්‍යාත්මක සොයාගැනීම් වේගවත් කිරීමට, රෝග සුව කිරීමට සහ මිනිස් දුක්ගැනවිලි නැති කිරීමට ඇති හැකියාව අතිමහත්ය.

සැබෑ අනතුර වන්නේ යන්ත්‍ර අපට එරෙහිව කැරලි ගැසීම නොවේ; අපගේ සිතීමේ සහ තීරණ ගැනීමේ වගකීම අප නොදැනුවත්වම යන්ත්‍රවලට පැවරීමයි. පහසුව තකා අප එකින් එක තීරණ ගැනීමේ අයිතිය ඇල්ගොරිතමවලට පවරන විට, අවසානයේදී අපට වැටහෙන්නේ අපෙන් පාලනය උදුරාගත් බව නොව, අප විසින්ම එය යන්ත්‍රවලට පවරා දී ඇති බවයි. එබැවින්, මෙම තාක්ෂණික ගමනේදී අපගේ මානුෂීය වටිනාකම් සහ ඥානය රැකගැනීම අන් කවරදාටත් වඩා අද දවසේ අත්‍යවශ්‍යම කරුණකි.