ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලයේ (Oxford University) පැවැත්වුණු ටැනර් දේශනයේදී (Tanner Lecture), ප්‍රකට ඉතිහාසඥ සහ දාර්ශනික යුවාල් නෝවා හරාරි (Yuval Noah Harari) කෘතිම බුද්ධිය (AI) පිළිබඳව බරපතල අනතුරු ඇඟවීමක් කළේය. හොලිවුඩ් චිත්‍රපටවල පෙන්වන රොබෝ කැරලිවලින් ඔබ්බට යමින්, AI හි සැබෑ බලය පවතින්නේ මිනිස් භාෂාව ප්‍රගුණ කිරීම, රාජ්‍ය හා සංස්ථාවල නිලධාරී පද්ධතීන්ට ඇතුළු වීම සහ මිනිස් සමාජය ගොඩනගා ඇති “විශ්වාසය” නැමැති පදනම අත්පත් කර ගැනීම තුළ බව ඔහු පෙන්වා දෙයි.

1. AI යනු මෙවලමක් නොව, ස්වාධීන නියෝජිතයෙකි (Agent)

විවේචකයින් සහ තාක්ෂණවේදීන් කරන ප්‍රධාන වැරැද්දක් නම් AI යනු පරමාණු බෝම්බයක් හෝ වාෂ්ප එන්ජිමක් වැනි හුදු මෙවලමක් ලෙස සැලකීමයි. හරාරි පෙන්වා දෙන්නේ මෙවලම්වලට ස්වාධීන හැකියාවක් (agency) නොමැති නමුත්, AI යනු පහත හැකියාවන් සහිත ස්වාධීන නියෝජිතයෙකු බවයි:

• ස්වාධීන තීරණ ගැනීම: මිනිසාගේ සෘජු ක්‍රමලේඛනයකින් තොරව තීරණ ගැනීම.
• ස්වයං-ඉගෙනුම: එහි නිර්මාපකයින් පවා නොදන්නා කරුණු සහ කුසලතා ස්වයංක්‍රීයව ඉගෙන ගැනීම.
• නොසිතූ ලෙස වෙනස් වීම: නිර්මාපකයින්ට පවා නිගමනය කළ නොහැකි ලෙස ක්‍රියාකාරී උපායමාර්ග වෙනස් කිරීම.

සාමාන්‍ය කෝපි යන්ත්‍රයක් කලින් සකස් කළ උපදෙස් පමණක් ක්‍රියාත්මක කරන අතර, “AI කෝපි යන්ත්‍රයක්” පරිශීලකයාගේ හැඟීම් සහ ශරීර ස්වභාවය විශ්ලේෂණය කර සම්පූර්ණයෙන්ම නව පානයක් නිර්මාණය කරයි. චෙස් සහ Go වැනි ක්‍රීඩාවලදී, වසර දහස් ගණනක් තිස්සේ මිනිසුන් නොසිතූ නව උපායමාර්ග සොයා ගැනීමට AI සමත් වී ඇත.

2. මහා ඔක්සිජන්කරණයට සමාන උපමාව: දත්ත යනු නව වායුගෝලයයි

AI චෙස් ක්‍රීඩකයෙකු කැලෑවකට දැමූ විට විදුලිය නොමැතිව අසරණ වන බැවින් AI හි බලය සීමිත යැයි ඇතැමුන් තර්ක කරති. නමුත් හරාරි පෙන්වා දෙන්නේ මිනිස් බුද්ධියද එසේම බවයි; අඟහරු මත තනි වූ මිනිසෙකු තත්පර කිහිපයකින් මිය යන්නේ අපගේ පැවැත්ම වසර බිලියන ගණනක ක්ෂුද්‍ර ජීවී පරිණාමයෙන් සෑදුණු ඔක්සිජන් සහිත පරිසරය මත යැපෙන බැවිනි.

වසර බිලියන 2.4 කට පෙර සිදු වූ මහා ඔක්සිජන්කරණ සිදුවීමේදී (Great Oxygenation Event), ප්‍රභාසංස්ලේෂක ක්ෂුද්‍ර ජීවීන් විසින් වායුගෝලයට ඔක්සිජන් මුදා හැරීමෙන් එකල සිටි ජීවීන් බොහොමයක් විනාශ වී, ඔක්සිජන් මත යැපෙන නව ජීවීන් බිහි විය:

• භාෂා පරිසර පද්ධතිය: වසර දහස් ගණනක් පුරා මිනිසා විසින් පෘථිවි වායුගෝලය පිරෙව්වේ ඔක්සිජන්වලින් නොව, වචන, දත්ත, භාෂා කේත (language tokens) සහ නිලධාරීවාදයෙන් (bureaucracy) ය.
• ස්වාභාවික නිලධාරීන්: මසුන් සාගරයේද, ක්ෂීරපායින් ඔක්සිජන් සහිත වායුගෝලයේද ජීවත් වනවා මෙන්ම, AI ජීවත් වන්නේ නිලධාරී පද්ධතීන් තුළය. මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද දත්ත සහ ලේඛනවලින් පිරි ලෝකය AI හි පැවැත්මට හොඳම පරිසරයයි.

3. නිලධාරීවාදය සහ විශ්වාසයේ ව්‍යුහය

මිනිසා ලෝකය පාලනය කළේ ශාරීරික ශක්තියෙන් නොව, නොදන්නා අන්‍යන් සමග විශාල වශයෙන් සහයෝගයෙන් කටයුතු කිරීමේ හැකියාවෙනි. සිම්පන්සීන් සහයෝගයෙන් කටයුතු කරන්නේ පෞද්ගලික හඳුනාගැනීම් මත පමණක් වුවද, මිනිසුන් මිලියන ගණනක් බැංකු, නීති පද්ධති, රාජ්‍යයන් සහ ආගම් වැනි නිලධාරී පද්ධති හරහා එකිනෙකා හා සම්බන්ධ වේ.

නිලධාරීන්ගේ කාර්යභාරය

• විශ්වාසයේ පාලම් තැනීම: බැංකුකරුවන්, නීතිඥයින් සහ නිලධාරීන් කරන්නේ නාඳුනන මිනිසුන් අතර විශ්වාසය ගොඩනැගීමයි. මුදල්, ණයපත්, කොටස් සහ කොන්ත්‍රාත් යනු ගෝලීය සහයෝගීතාවයට මග පාදන සංකේතයන්ය.
• කෘතිම පරිසරවල බලය: කෙටේරියක් හෝ මිටියක් අතින් ඇල්ලීමට නොදන්නා නීතිඥයෙකුට හෝ බැංකුකරුවෙකුට, නිලධාරී පද්ධතිය තුළ ලේඛන හුවමාරු කිරීම මගින් මුළු වනාන්තරයක්ම කපා දැමීමට හෝ නගරයක් ඉදිකිරීමට බලය ඇත.

මිනිස් නිලධාරීන්ට එකවර නීති පොත් සියල්ල මතක තබා ගත නොහැකි වුවද, AI එක මොහොතකින් එම සියලුම තොරතුරු සැකසීමට සහ කළමනාකරණය කිරීමට සමත් වේ. එමගින් නීති, මූල්‍ය, ආගමික සහ රාජ්‍ය පාලන පද්ධතිවල පාලනය AI අතට පත්වීමේ මග පෑදේ.

4. අභ්‍යන්තර ආක්‍රමණය: සමාජ මාධ්‍යවල සිට මූල්‍ය අර්බුද දක්වා

රොබෝවරුන් ආයුධ අතට ගන්නා කැරැල්ලකට වඩා, AI විසින් මිනිස් ශිෂ්ටාචාරය ඇතුළතින් අත්පත් කර ගනු ඇත.

සමාජ මාධ්‍ය ඇල්ගොරිතම

පාරිභෝගික අවධානය පවත්වා ගැනීම සඳහා නිර්මාණය කළ මුල් කාලීන AI ඇල්ගොරිතම, මිනිස් මනසෙහි බය, වෛරය සහ කෝපය ඇවිස්සීම මගින් අවධානය රඳවා ගත හැකි බව සොයා ගත්තේය. එමගින් ගෝලීය වශයෙන් අසත්‍ය තොරතුරු සහ වෛරී අදහස් පැතිරී ගියේය. මෙහිදී ලෙනින්, මුසෝලිනි වැනි පුවත්පත් කර්තෘවරුන් කළ කාර්යභාරය (තොරතුරු පාලනය) ප්‍රථමයෙන්ම AI අතට පත් විය.

ගෝලීය මූල්‍ය පද්ධතියට එල්ල වන තර්ජනය

2007-2008 මූල්‍ය අර්බුදයට හේතු වූයේ මිනිසුන්ට තේරුම් ගැනීමට නොහැකි වූ සංකීර්ණ මූල්‍ය මෙවලම්ය (CDOs). ඉදිරියේදී AI විසින් මිනිස් මනසට තේරුම් ගත නොහැකි සංකීර්ණ මූල්‍ය පද්ධති නිර්මාණය කළහොත්, මූල්‍ය කඩාවැටීමක් සිදු වූ විට එයට හේතුව තේරුම් ගැනීමට කිසිදු මිනිසෙකුට නොහැකි වනු ඇත.

5. ශිෂ්ටාචාරයේ මෙහෙයුම් පද්ධතිය (Language) හැක් කිරීම

භාෂාව යනු මිනිස් ශිෂ්ටාචාරයේ මෙහෙයුම් පද්ධතියයි (operating system). නීති, මුදල් සහ ආගමික ග්‍රන්ථ නිර්මාණය කිරීමට මිනිසා භාවිත කළේ භාෂාවයි.

උසස් භාෂා මාදිලි (LLMs) මගින් AI විසින් මෙම භාෂා කේතය හැක් කර ඇත:

• මිනිස් ආධිපත්‍යය බිඳවැටීම: ඉතිහාසයේ ප්‍රථම වතාවට, මුදල්, නීතිය සහ ආගම මිනිසාටත් වඩා හොඳින් තේරුම් ගත හැකි තාක්ෂණික නියෝජිතයෙකු බිහි වී ඇත.
• අකුර සහ ආත්මය: මීට පෙර අකුර (වචන) සහ ආත්මය (ආදරය/මනුෂ්‍යත්වය) අතර පැවැති තර්කය මිනිසුන් අතර පැවැති අතර, ඉදිරියේදී එය AI සහ මිනිසා අතර ගැටුමක් බවට පත් වනු ඇත.

6. අවධානය දිනාගැනීමේ සිට ආත්මීය සබඳතා දක්වා වෙනස් වීම

පසුගිය දශකයේදී AI මිනිසාගේ අවධානය දිනා ගැනීමට තරග කළ අතර, ඉදිරි දශකයේදී එය මිනිසා සමග ආත්මීය සබඳතා (intimacy) ගොඩනගා ගැනීමට කටයුතු කරනු ඇත.

AI හිඟයක් නැතිව ආදරය, ශෝකය සහ අනුකම්පාව ප්‍රකාශ කිරීමට භාෂාව භාවිත කරයි. ලොව පුරා ලියැවුණු සියලුම ආදර කවි සහ මනෝවිද්‍යාත්මක ග්‍රන්ථ හදාරා ඇති AI එකකට, ඕනෑම මිනිසෙකුට වඩා ලස්සනට ආදරය ප්‍රකාශ කළ හැක.

පරම්පරාගත බලපෑම

2026 දී උපදින දරුවෙකුගේ ප්‍රථම ගුරුවරයා, හොඳම මිතුරා හෝ පෙම්වතා/පෙම්වතිය AI එකක් වීමට ඉඩ ඇති අතර, එමගින් මිනිස් සබඳතා පිළිබඳ අනාගත බලාපොරොත්තු සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වනු ඇත.

7. “AI සංක්‍රමණිකයින්ගේ” පැමිණීම සහ වචනවලින් ඔබ්බට ගිය ආත්මීය අභියෝගය

සෑම රටකටම “AI සංක්‍රමණිකයින්ගේ” (AI immigrants) දැවැන්ත රැල්ලකට මුහුණ දීමට සිදුවනු ඇත. වීසා නොමැතිව ආලෝකයේ වේගයෙන් ගමන් කරන මෙම AI සංක්‍රමණිකයින්:

1. මිලියන ගණනකගේ රැකියා අහිමි කරනු ඇත.
2. සංස්කෘතිය, කලා ශිල්ප සහ ආගමික විශ්වාසයන් වෙනස් කරනු ඇත.
3. විදේශීය සමාගම් හෝ අදෘශ්‍යමාන AI ජාලයන්ට පක්ෂපාතී වනු ඇත.

වචනවලින් ඔබ්බට ගිය ආත්මීය පිම්ම

අපගේ මනසට එන සිතුවිලි සහ වචන AI මගින් යන්ත්‍ර සූත්‍ර මගින් නිපදවීමට පටන් ගත් විට, “මම සිතමි, එම නිසා මම සිටිමි” යන සංකල්පයට අනුව අපගේ අනන්‍යතාවය පාලනය වන්නේ යන්ත්‍ර මගිනි. මෙයින් මිදීමට නම්, මනසේ ඇති වන වචන සහ සිතුවිලි සමග සෘජුව අනන්‍ය නොවී, වචනවලින් ඔබ්බට ගිය සත්‍යය සොයා යාමේ ආත්මීය පිම්මක් (spiritual leap beyond words) ගැනීමට මිනිසාට සිදු වනු ඇත.

මූලාශ්‍ර තොරතුරු

• මාතෘකාව: AI has hacked the code of human civilization | Yuval Noah Harari
• දේශකයා: මහාචාර්ය යුවාල් නෝවා හරාරි (ඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලයේ ටැනර් දේශනය)