2026 වසර වන විට, කෘතිම බුද්ධිය (AI) යනු තවදුරටත් අලුත් දෙයක් නොවේ; එය තරුණ පරම්පරාවේ ඉගෙනුම් ක්‍රියාවලියට, රැකියාවට සහ එදිනෙදා ජීවිතයට තදින්ම කාවැදී ඇත. ChatGPT සහ DALL-E වැනි AI මෙවලම් Gen Z පරම්පරාව (Generation Z) විසින් වේගයෙන් වැළඳ ගැනීම බොහෝ දෙනෙකුගේ පැසසුමට ලක් වුවද, දැන් එහි අඳුරු පැතිකඩක් මතු වෙමින් පවතී. මෑත කාලීන පර්යේෂණවලට අනුව, Gen Z පරම්පරාව හුදෙක් AI භාවිතා කරනවා පමණක් නොව, ඔවුන් එය මත දැඩි ලෙස යැපෙමින් බුද්ධිමය ඇබ්බැහියක (Cognitive Dependency) උගුලකට හසුවෙමින් සිටින බවට අනතුරු අඟවයි.

වැඩිපුරම AI භාවිතා කරන්නන්: Gen Z

2026 වසරේ මුල් භාගයේ දත්ත මගින් පැහැදිලි චිත්‍රයක් මවා පෙන්වයි. වයස අවුරුදු 22-27 අතර තරුණ වෘත්තිකයින්ගෙන් 93% ක්ම සතියකට AI මෙවලම් දෙකකට වඩා භාවිතා කරන බව Google සමීක්ෂණයකින් හෙළි විය. තවද, 2026 පෙබරවාරි මාසයේ Pew Research Center වාර්තාවට අනුව, වයස 13-17 අතර ඇමරිකානු යෞවනයන්ගෙන් 64% ක් AI Chatbot භාවිතා කරන අතර ඉන් 28% ක් එය දිනපතාම භාවිතයට ගනී.

මෙම පරම්පරාව තොරතුරු සෙවීමට (57%), සංකීර්ණ පාසල් වැඩවලට (54%) මෙන්ම විනෝදාස්වාදය සහ මානසික සහනය සඳහාද AI බහුවිධ “සහයකයෙකු” (co-pilot) ලෙස භාවිතා කරයි. නමුත් මෙම අධික භාවිතය, තරුණ මනසට සහ හැසිරීම් රටාවට දිගුකාලීනව ඇති කරන බලපෑම සම්බන්ධයෙන් රතු නිවේදනයක් නිකුත් කර ඇත.

විවේචනාත්මක චින්තනය (Critical Thinking) පිරිහීම

මෙහි ඇති බරපතලම ගැටලුව වන්නේ AI Chatbot මත අධික ලෙස යැපීම හරහා විවේචනාත්මක චින්තන කුසලතා හීන වීමයි. මැසචුසෙට්ස් තාක්ෂණ ආයතනය (MIT) විසින් 2026 ජුනි මාසයේදී සිදු කරන ලද අධ්‍යයනයකින් මෙම ගැටලුව මනාව පැහැදිලි විය. එහිදී සති 4ක් පුරාවට, සත්‍ය පුවත් සහ ව්‍යාජ පුවත් (fake news) හඳුනා ගැනීමට සහභාගිවන්නන්ට ඇති හැකියාව පරීක්ෂා කෙරුණි.

ප්‍රතිඵල කනස්සල්ලට කරුණක් විය: කෙටිකාලීනව ව්‍යාජ පුවත් නිවැරදිව හඳුනා ගැනීමට AI උපකාර වූවත් (සාර්ථකත්වය 21% කින් වැඩි කරමින්), කාලයත් සමඟ ඔවුන්ගේ ස්වාධීන විනිශ්චය කිරීමේ හැකියාව සැලකිය යුතු ලෙස පිරිහී ගියේය. හතරවන සතිය වන විට, AI නොමැතිව තීරණ ගැනීමේ හැකියාව 15.3% කින් පහත වැටී තිබුණි. පර්යේෂණය පෙන්වා දෙන්නේ, පරිශීලකයින් බොහෝ විට තමන්ගේම බුද්ධියට වඩා “පද්ධතිය නිවැරදි යැයි” අන්ධ ලෙස විශ්වාස කරන බවයි.

AI ඇබ්බැහිය (AI Addiction) වර්ධනය වීම

බුද්ධිමය පිරිහීමට අමතරව, මනෝවිද්‍යාත්මක යැපීම පිළිබඳ සාක්ෂි ද වර්ධනය වෙමින් පවතී. 2026 අගෝස්තු මාසයේ ‘International Journal of Management, Economics and Commerce’ හි ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අධ්‍යයනයක් මගින් Gen Z අතර “AI ඇබ්බැහිය” විමර්ශනය කරන ලදී. මෙම පර්යේෂණයට අනුව, “අධික ලෙස යැපීම (Overreliance), චිත්තවේගීය බැඳීම (Emotional Attachment) සහ විශ්වාසය (Trust)” යනු AI ඇබ්බැහියට ප්‍රධාන වශයෙන් බලපාන සාධක වේ.

මෙම ඇබ්බැහිය ඇතිවන්නේ හුදෙක් AI හි ඇති ප්‍රයෝජනය නිසාම නොව, “මනෝවිද්‍යාත්මක සහ සම්බන්ධතා යාන්ත්‍රණයන්” නිසා බව මෙම අධ්‍යයනය පෙන්වා දෙයි. පරිශීලකයෙකු AI සමඟ චිත්තවේගීය බැඳීමක් ඇති කර ගත් විට හෝ ඒ මත ඕනෑවට වඩා යැපෙන විට, එය අනිවාර්ය පුරුද්දක් බවට පත්වීමේ අවදානම වැඩි වේ. සමහර යෞවනයන් මානසික සහනය හෝ උපදෙස් සඳහා Chatbots වෙත යොමුවීම Pew දත්ත මගින්ද සනාථ වේ. තවද, මෑත කාලීන වාර්තාවලට අනුව පරිශීලකයින්ගෙන් 20% කට පමණ කෙටි කාලයකට හෝ AI භාවිතය නැවැත්වීම ඉතා අපහසු කාර්යයක් බව සොයාගෙන ඇත.

ද්විත්ව මානසිකත්වයකින් පෙළෙන පරම්පරාවක්

AI ඉහළ ප්‍රතිශතයකින් භාවිතා කළද, Gen Z පරම්පරාව එහි ඇති අවදානම පිළිබඳව මුළුමනින්ම නොදැනුවත් නැත. සමීක්ෂණ පෙන්වා දෙන්නේ ඔවුන්ගෙන් 36% ක් AI පිළිබඳව උද්යෝගිමත් වන අතර, 41% ක් ඒ පිළිබඳව කනස්සල්ලට පත්වන බවයි. තවද ඔවුන්ගෙන් 22%ක් මේ ගැන තරහවෙන් පසුවන බවද කියැවේ. රැකියා අහිමි වීම සහ සමාජය වැරදි තොරතුරු මත යැපීම ගැන ද ඔවුන් බිය පළ කරති.

ඉදිරි මාවත

දැන් කතාබහ යොමු වී ඇත්තේ “අපි AI තවත් භාවිතා කරන්නේ කෙසේද?” යන්නෙන් මිදී, “එය අපව හසුරුවන්නේ කෙසේද?” යන්න වෙතටයි. AI වඩාත් දියුණු වන විට, එය මත යැපීම වෙනුවට එය හරහා අපගේ විවේචනාත්මක චින්තන කුසලතා ගොඩනැගීමට වගබලා ගත යුතු බව MIT පර්යේෂකයින් අවධාරණය කරයි.

Gen Z පරම්පරාවට ඇති අභියෝගය පැහැදිලිය: තමන්ගේම ස්වාධීන චින්තනය දුර්වල කරන කිහිලිකරුවක් බවට පත්වීමට ඉඩ නොදී, ඉගෙනීමට සහ නිර්මාණයට AI නම් ප්‍රබල මෙවලම භාවිතා කරන්නේ කෙසේද යන්න සමබර කිරීමයි. එසේ නොකළහොත්, තමන්ම සමාජගත කළ තාක්ෂණයේම උගුලකට හසුවූ පළමු පරම්පරාව බවට පත්වීමේ අවදානමට ඔවුන් මුහුණ දෙනු ඇත.