ෆ්‍රැන්සිස් හෝගන් (Frances Haugen) විසින් ෆේස්බුක් (Meta) ආයතනයේ අභ්‍යන්තර ලිපිගොනු 20,000ක් ප්‍රසිද්ධ කරමින් එහි ඇතුළාන්තය හෙළිදරව් කිරීමෙන් වසර පහකට පසුව, ඇගේ කතාව ඇසුරින් නිර්මාණය වූ The Social Reckoning නමැති නවතම චිත්‍රපටය සමඟින් ඇගේ කතාව යළිත් ලෝකයේ අවධානයට ලක්ව ඇත.

BBC News හි Top Comment Podcast වැඩසටහනට එක්වෙමින් හෝගන් පැහැදිලි කරන්නේ, තමන් කළ හෙළිදරව්වලින් පසුව පවා Meta ආයතනය සහ එහි ප්‍රධානී මාක් සකර්බර්ග් ස්වයං-විවේචනයට ලක්වීම වෙනුවට, තමන්ගේ පැරණි ක්‍රියාමාර්ග තවදුරටත් සාධාරණීකරණය කිරීමට සහ ආරක්ෂා වීමට පෙලඹී ඇති බවයි.

1. “අන්තර්ගතය මත පදනම් නොවන” (Content Agnostic) යන මිථ්‍යාව

Meta ආයතනය නිරන්තරයෙන් කියා සිටින්නේ තම අල්ගොරිතමයන් “Content Agnostic” (අන්තර්ගතයට මධ්‍යස්ථ) බවයි. එනම් යම් නිශ්චිත මතවාදයක් ප්‍රවර්ධනය නොකර, පරිශීලකයින් කැමති දේ පමණක් පෙන්වන බවයි. නමුත් හෝගන් පෙන්වා දෙන්නේ මෙම ප්‍රකාශය පිටුපස ඇති සැබෑ ස්වභාවයයි.

“ඔබේ අල්ගොරිතමය මගින් මිනිසුන්ගේ හැඟීම් අවුස්සන අන්තර්ගතයන් ප්‍රවර්ධනය වන බවත්, පරිශීලකයින් ක්ලික් කිරීම් ලබා ගැනීමට ඇති කෙටිම මඟ කෝපය, වෛරය සහ සමාජීය බෙදීම් ඇති කිරීම බවත් ඔබට දැනුම් දුන් පසුවත්, ඔබ එම අල්ගොරිතමය වෙනස් නොකිරීමට තීරණය කරන්නේ නම්, එය දැන දැනම කරනු ලබන තේරීමක් බවට පත් වෙනවා.”

— ෆ්‍රැන්සිස් හෝගන්

ගෝලීය ආරක්ෂක අයවැයේ පරතරය

මෙම ඇල්ගොරිතමීය බලපෑම බටහිර රටවලට වඩා ලෝකයේ අනෙකුත් රටවලට අතිශය විනාශකාරී ලෙස බලපෑවේය:

• අසමබර අයවැය වෙන්කිරීම්: ෆේස්බුක් පරිශීලකයින්ගෙන් ඉංග්‍රීසි කතා කරන්නේ 11%ක් පමණක් වුවද, ආරක්ෂාව සහ අන්තර්ගත පරීක්ෂාව (safety budget) සඳහා වන අයවැයෙන් 50%කට වඩා වෙන් කළේ ඉංග්‍රීසි භාෂාව සඳහාය.
• ආරක්ෂණය රහිත භාෂාවන්: ලොව පුරා පවතින දහස් සංඛ්‍යාත භාෂාවන්ගෙන්, ආරක්ෂිත පරීක්ෂණ පද්ධති පැවතුණේ භාෂා 20-30 අතර ප්‍රමාණයකට පමණි.
• සැබෑ ලෝකයේ ප්‍රචණ්ඩත්වය: මියන්මාරය සහ ඉතියෝපියාව වැනි රටවල ෆේස්බුක් යනු අන්තර්ජාලයේ එකම මූලාශ්‍රය බවට පත්ව තිබූ අතර, එහි පැතිරුණු වෛරී ප්‍රකාශ සහ නොමඟ යවන සුළු තොරතුරු මගින් සිවිල් යුද්ධ සහ ජාතිවාදී හිංසනයන් ඇවිලී ගියේය.

2. මාක් සකර්බර්ග්ගේ හුදකලා අධිරාජ්‍යය

හෝගන් විසින් සකර්බර්ග්ගේ මානසිකත්වය සහ හැසිරීම පිළිබඳව වෙනස්ම නිරීක්ෂණයක් ඉදිරිපත් කරයි. සාමාන්‍ය සමාගමක CEO වරයෙකු අධ්‍යක්ෂ මණ්ඩලයට සහ කොටස් හිමියන්ට වගකීමට බැඳී සිටියද, සකර්බර්ග් සතුව බහුතර ඡන්ද බලය ඇති බැවින් Meta හි සියලු තීරණ ගනු ලබන්නේ ඔහු විසිනි.

වයස අවුරුදු 19 සිට CEO ලෙස කටයුතු කරන සකර්බර්ග්, සාමාන්‍ය මිනිසෙකු ලෙස පරිණත වීමට අවශ්‍ය “ප්‍රතිවිපාකවලට මුහුණ දීමේ” අත්දැකීමෙන් තොරව ජීවත් වී ඇත:

• සමාජයෙන් වෙන්වීම සහ හුදකලාව: Palo Alto හි තමාගේ නිවස වටා ඇති සියලුම නිවාස මිලදී ගෙන එකම Compound එකක් සාදා ගැනීම, තම දරුවන් සඳහා වෙනම එක කාමරයක පාසලක් පවත්වාගෙන යාම සහ හවායි හි බංකර් සහිත විශාල භූමියක් පවත්වාගෙන යාම මගින් ඔහු සමාජයෙන් දැඩි ලෙස වෙන්වී සිටින බව පෙනේ.
• මහජන මතය නොසලකා හැරීම: නව augmented reality চක්ෂු (glasses) හඳුන්වාදීමේදී කැමරාවක් නැති මාදිලියක් හඳුන්වා දුන් අතර, රහස්‍යතාව රැකීමට එය කළාදැයි මාධ්‍යවේදීන් ඇසූ විට සකර්බර්ග් පැවසුවේ “එය නිෂ්පාදනය කිරීමට අඩු මුදලක් යන නිසා එසේ කළ බවයි”. මහජන කංචාවන් කෙතරම් නොසලකා හරින්නේද යන්නට මෙය හොඳ උදාහරණයකි.

3. අන්තර්ගත පරීක්ෂකයින්ගේ “අඳුරු රහස” සහ පළිගැනීම්

තමන්ට එරෙහිව අභ්‍යන්තර තොරතුරු හෙළි කරන පුද්ගලයින්ට එරෙහිව Meta ආයතනය ඉතා දැඩි නීතිමය පියවර ගනී:

• Sarah Wynn Williams (Careless People): ෆේස්බුක් හි හිටපු විදේශ ප්‍රතිපත්ති උපදේශකවරියක වූ ඇය ලියූ ග්‍රන්ථය නිසා ඇයට එරෙහිව ඩොලර් මිලියන ගණනක නීතිමය දඩ සහ කිසිදු පොදු වේදිකාවක අදහස් නොදැක්වීමේ තහනම් නියෝග පනවා ඇත.
• කෙන්යාවේ පරීක්ෂකයින් (Kenyan Moderators): දිනපතා හිංසාකාරී සහ බිහිසුණු දර්ශන බලමින් මානසික පීඩාවට පත්වන අන්තර්ගත පරීක්ෂකයින් (content moderators) වෙනුවෙන් නඩුවක් පැවරූ ඩැනියෙල් නමැති සේවකයාටද දැඩි බලපෑම් එල්ල විය.

අන්තර්ජාලය පිරිසිදුව තැබීම සඳහා අඩු වේතනයකට බිහිසුණු දර්ශන නැරඹීමට සිදුව ඇති මිනිසුන්ගේ කතාව අන්තර්ජාලයේ ඇති “අඳුරුම රහසක්” ලෙස හෝගන් හඳුන්වයි.

4. නීතිමය වෙනස්කම් සහ ඩොලර් බිලියන 200-300ක නඩු

වසර 5කට පෙර සෙනෙට් සභාවේ ප්‍රශ්න කිරීම්වලට නිසි පිළිතුරු නොදුන් Meta ආයතනයට, අද වන විට විශාල නීතිමය සහ සාමාජීය බලපෑමකට මුහුණ දීමට සිදු වී ඇත:

2021 තත්ත්වය	වර්තමාන තත්ත්වය
නොසලකා හැරීම: ළමුන්ගේ මානසික සෞඛ්‍යයට බලපෑමක් නැති බවට සමාගම ලිපි මගින් පැවසීය.	නීතිමය සීමාවන්: ඇමරිකාවේ ප්‍රාන්ත 47ක් එකඟ වී, වයස 16ට අඩු අයට දිනකට පැය 2ක Instagram සීමාවක් සහ පාසල් වේලාවන්හි Notification තහනම් කර ඇත.
චෝදනා පමණක් තිබීම: අභ්‍යන්තර තොරතුරු හෙළි කරන්නන්ගේ චෝදනා ලෙස පමණක් සැලකීය.	ඩොලර් බිලියන ගණනක නඩු: ළමුන්ගේ මානසික සෞඛ්‍යය සහ ආරක්ෂාව වෙනුවෙන් වැය වූ පිරිවැය අය කරගැනීමට පාසල් පද්ධති මගින් ඩොලර් බිලියන 200-300ක වන්දි නඩු පවරා ඇත.

5. සමාජ මාධ්‍යවල සිට AI ආරක්ෂාව දක්වා

සමාජ මාධ්‍යවලින් පසුව දැන් ලෝකය Generative AI තාක්ෂණය වෙත යොමු වෙමින් පවතින අතර, එහිදීද මෙවැනිම අනතුරක් පවතී.

ජංගම දුරකථනයක් ගෙදරදී ගලවා පරීක්ෂා කළ හැකි වුවද, ChatGPT හෝ Claude වැනි AI මාදිලිවල අභ්‍යන්තරය පිටතින් සිටින අයෙකුට පරික්ෂා කළ නොහැක. එම නිසා, එහි සිදුවන වැරදි හෙළි කිරීමට අභ්‍යන්තර සේවකයින් (Whistleblowers) ඉදිරිපත් වීම අත්‍යවශ්‍ය වේ.

• ස්වාධීන පරීක්ෂණ (Independent Auditing): Anthropic ආයතනයේ CEO ඩාරියෝ අමොඩෙයි (Dario Amodei) පවසන පරිදි, AI සමාගම්වල අභ්‍යන්තර දත්ත පරික්ෂා කිරීමට ස්වාධීන බාහිර පරීක්ෂකයන්ට (external auditors) පූර්ණ අවසර තිබිය යුතුය.
• ඩිජිටල් ළමා කාලය: කුඩා කල සිටම තිරයන්ට (screens) සහ AI පද්ධතිවලට නිරාවරණය වන ළමයින්ගේ මානසික සෞඛ්‍යය සහ සැබෑ මිනිසුන් සමඟ සම්බන්ධ වීමේ හැකියාව රැකගැනීම අනාගතයේදී විශාල අභියෝගයක් වනු ඇත.

අවසාන නිගමනය

The Social Reckoning චිත්‍රපටය මෙන්ම ෆ්‍රැන්සිස් හෝගන්ගේ මෙම අලුත්ම හෙළිදරව්ව මගින් පැහැදිලි වන්නේ, විශාල තාක්ෂණික සමාගම්වලින් ස්වයං-පාලනයක් බලාපොරොත්තු විය නොහැකි බවයි. අනාගත පරම්පරාව ආරක්ෂා කර ගැනීමට නම්, අල්ගොරිතමවල පාරදෘශ්‍යභාවය, ස්වාධීන අධීක්ෂණය සහ දැඩි රෙගුලාසි අත්‍යවශ්‍ය වේ.