90 දශකයේ ඉපදුණු අයට සහ මුල්කාලීන අන්තර්ජාල පරිශීලකයන්ට අන්තර්ජාලය යනු ඉතා සරල හා මිත්‍රශීලී ස්ථානයක් විය. “Scraps” හුවමාරු කර ගැනීම, “Testimonials” ලිවීම සහ “සඳුදා දිනවලට අකමැති අයගේ එකතුව” වැනි අපූරු සමූහ (Communities) හරහා අන්තර්ජාල මිතුදම් ගොඩනැගුණු යුගයක් තිබුණි. ඉන්ස්ටග්‍රෑම් (Instagram) මගින් හැමෝම ඡායාරූප ශිල්පීන් කිරීමටත්, LinkedIn මගින් හැමෝම උපදේශකයන් කිරීමටත්, TikTok මගින් හැමෝම අන්තර්ගත නිර්මාණකරුවන් (Content Creators) කිරීමටත් පෙර, ලොව පුරා අතිශය ජනප්‍රිය වූ සමාජ මාධ්‍ය ජාලය වූයේ Orkut ය.

ගූගල් (Google) සමාගම විසින් Orkut වසා දමා වසර 10 කට වැඩි කාලයකට පසුව, එහි නිර්මාතෘවරයා නැවතත් ප්‍රශ්නයක් අසයි: අන්තර්ජාලය නැවතත් එහි මුල් ආකෘතියට යාමට සූදානම්ද?

ලෝකප්‍රකට Firstpost හි Vantage වැඩසටහන මගින් Orkut හි නැවත පැමිණීමේ ප්‍රවණතාව සහ Meta සමාගමේ ඒකාධිකාරයට එයින් එල්ල විය හැකි බලපෑම පිළිබඳව විශ්ලේෂණය කරන ලදී.

“මානුෂීය” අන්තර්ජාලයක් උදෙසා කෙරෙන ප්‍රචාරණය

2004 වසරේදී ගූගල් සමාගමේ සේවය කරමින් සිටියදී Orkut නිර්මාණය කළ තුර්කි ජාතික ඉංජිනේරු Orkut Büyükkökten, තම orkut.com වෙබ් අඩවිය හරහා මෙම වේදිකාව නැවත ගෙන ඒම පිළිබඳව ලෝකවාසීන්ගේ අදහස් විමසීමේ ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කර ඇත.

මෙතෙක් ලැබී ඇති ප්‍රතිචාර ඉතා ඉහළ ය: රටවල් 119 කින් ලක්ෂ 2.66 කට වැඩි පිරිසක් (266,000+) මේ වන විටත් ඒ සඳහා තම කැමැත්ත පළ කර තිබේ.

කෙසේ වෙතත්, බුයුක්කොක්ටෙන් අවධාරණය කරන්නේ මෙය තවමත් නිල වශයෙන් යෙදවුම නිකුත් කිරීමක් නොව, නූතන සමාජ මාධ්‍ය කෙරෙහි ජනතාව තුළ ඇති වී තිබෙන වෙහෙසකර බව මැන බැලීමේ උත්සාහයක් බවයි.

නූතන සමාජ මාධ්‍ය මග වැරදී ඇත්තේ ඇයි?

තම එළිදක්වන ලද විවෘත ලිපිය මගින් බුයුක්කොක්ටෙන් පෙන්වා දෙන්නේ වර්තමාන සමාජ මාධ්‍ය ජාලයන්හි මූලික අරමුණෙන් ඒවා බැහැර වී ඇති බවයි. සැබෑ මානුෂීය සබඳතා සහ සමීප සමූහයන් ගොඩනැගීම වෙනුවට, අද වන විට පවතින සමාජ මාධ්‍ය අවධානය යොමු කරන්නේ:

• ඇල්ගොරිතමීය ආකර්ෂණය සහ Clickbait: සැබෑ මිතුරන් සමඟ සම්බන්ධ වනවා වෙනුවට නාඳුනන අයගේ වීඩියෝ දෙස නොනවත්වා බලා සිටීමට (Doomscrolling) පරිශීලකයන් පොළඹවන ක්‍රමවේද.
• රඟපෑම සහ ප්‍රදර්ශනය: සෑම පෝස්ට් එකක්ම පෞද්ගලික ප්‍රචාරණයක්, ඉන්ෆ්ලුවෙන්සර් මාකටිං එකක් හෝ ජනප්‍රියතාව මැනීමේ උපක්‍රමයක් බවට පත්ව තිබීම.
• AI අන්තර්ගතයන් සහ Bots: කෘතිම බුද්ධියෙන් සාදන ලද අසත්‍ය තොරතුරු, ඩිජිටල් බෝට්ස් (Bots) සහ ඩීප්ෆේක් (Deepfakes) නිසා අන්තර්ජාලය කෙරෙහි ඇති විශ්වාසය බිඳවැටීම.

වර්තමානයේ අප සතුව සන්නිවේදනය සඳහා තාක්ෂණික මෙවලම් රැසක් තිබුණද (වීඩියෝ කෝල්, ක්ෂණික පණිවිඩ, AI මගින් පිළිතුරු ලිවීම), මිනිසුන් තුළ ඇති හුදකලා බව සහ ඩිජිටල් වෙහෙසකර බව උපරිම මට්ටමකට පැමිණ ඇත.

අතීත උරුමය: ඉන්දියාවේ සහ බ්‍රසීලයේ සිට ගූගල් හි සමුගැනීම දක්වා

2004 දී ආරම්භ වූ Orkut, විශේෂයෙන්ම ඉන්දියාව සහ බ්‍රසීලය වැනි රටවල අතිශය ජනප්‍රිය සංස්කෘතික සංකේතයක් බවට පත් විය. ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ජනතාවකට තමන්ගේම ඩිජිටල් අනන්‍යතාවයක් සහ අන්තර්ජාල සමූහයන් අත්විඳීමට මූලික අඩිතාලම දැමූයේ Orkut ය.

කෙසේ වෙතත්, 2014 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ගූගල් සමාගම විසින් Orkut නිල වශයෙන් වසා දමන ලදී. ඉන්පසුව බුයුක්කොක්ටෙන් විසින් 2016 දී Hello නැමැති තවත් සමාජ මාධ්‍යයක් ආරම්භ කළ අතර එයද 2022 අප්‍රේල් මාසයේදී වසා දැමිණි.

අතීත මතකයන්ට (Nostalgia) තාක්ෂණික යෝධයන් පරාජය කළ හැකිද?

පාර්ශවකරුවන් ලක්ෂ ගණනින් කැමැත්ත පළ කළද, වර්තමාන තාක්ෂණික ලෝකය තුළ නැවතත් සාර්ථක සමාජ මාධ්‍යයක් ගොඩනැගීම අතිශය අභියෝගාත්මක ය:

1. වෙනස් වූ අවධානය: නූතන පරිශීලකයන් කෙටි වීඩියෝ (Shorts/Reels) වලට හුරු වී සිටින බැවින්, නැවතත් ලිඛිත සහ සමූහ මුලික (Text & Community) ආකෘතියකට හැරවීම පහසු නැත.
2. වෙළඳපොළ ඒකාධිකාරය: Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp) සහ TikTok වැනි දැවැන්තයන් සමඟ තරඟ කිරීමට සිදුවීම.
3. දීර්ඝකාලීන පවත්වාගෙන යාම: අතීත මතකයන් (Nostalgia) නිසා ආරම්භයේදී ජනප්‍රිය වුවද, පිරිස නොනවත්වා රඳවා තබා ගැනීමට නව අගයක් එකතු කළ යුතු වීම.

අවසාන අදහස

Orkut හි නැවත පැමිණීම පිළිබඳව ඇති වී තිබෙන මෙම දැවැන්ත උනන්දුවෙන් පැහැදිලි වන්නේ, අව්‍යාජ සහ වඩාත් මානුෂීය සමාජ මාධ්‍ය ජාලයක අවශ්‍යතාවයයි. Orkut නැවත පැමිණියද නැතත්, අලෙවිකරණ දත්ත බවට පත් නොවී නිදහසේ අදහස් හුවමාරු කරගත හැකි ඩිජිටල් අවකාශයන් ලෝකය පුරා පරිශීලකයන් අදටත් අපේක්ෂා කරයි.