වසර හතළිහක් පුරාවට, ගෝලීය ඩිජිටල් ආර්ථිකය ආරක්ෂා වූයේ එක් ගණිතමය උපකල්පනයක් මතය: එනම් දැවැන්ත ප්‍රථමක සංඛ්‍යා (prime numbers) සාධක බවට වෙන් කිරීම ප්‍රායෝගිකව කළ නොහැක්කක් බවට තිබූ විශ්වාසයයි. ඔබ ඔබේ බැංකු ගිණුමට ලොග් වූ සෑම අවස්ථාවකම, ආරක්ෂිත WhatsApp පණිවිඩයක් යැවූ සෑම විටකම, හෝ අන්තර්ජාලය හරහා යම් මිලදී ගැනීමක් කළ සෑම අවස්ථාවකම ඔබ රඳා පැවතුනේ RSA සංකේතනය (encryption) මතය. මෙය සම්ප්‍රදායික සුපිරි පරිගණකයකට (supercomputer) බිඳ දැමීම සඳහා වසර මිලියන ගණනක් ගතවන ඩිජිටල් ඉබිතුරකි.

නමුත් 2026 අගභාගයේදී, එම ගණිතමය පලිහ සදහටම බිඳ වැටුණි. ලොව ප්‍රථම ස්ථාවර, දෝෂ-ඉවසන (fault-tolerant) ක්වොන්ටම් පරිගණකය—තර්කානුකූල කියුබිට් (qubits) දහස් ගණනක් සමඟ ක්‍රියාත්මක වන—නිල වශයෙන් සජීවීව ක්‍රියාත්මක වීම ආරම්භ විය. සම්භාව්‍ය පරිගණකයකට විසඳීමට වසර මිලියනයක් ගතවන ගැටළුවක් දැන් ක්වොන්ටම් යන්ත්‍රයකට විනාඩි දහයකට අඩු කාලයකින් විසඳිය හැක.

සයිබර් ආරක්ෂණ විශේෂඥයින් විසින් දිගු කලක් තිස්සේ බියෙන් පසුවූ මෙම සිදුවීම, “Q-Day” ලෙස හැඳින්වේ.

අපි දැන් නිල වශයෙන් පශ්චාත්-ක්වොන්ටම් යුගයට (Post-Quantum Era) ඇතුළු වී සිටිමු. අන්තර්ජාලයේ මූලික ආරක්ෂක ප්‍රොටෝකෝල එක රැයකින් බිඳ වැටුණේ කෙසේද යන්නත්, හැක් කළ නොහැකි නව තාප්ප ගොඩනැගීම සඳහා ලොව පුරා සිදුවන දැවැන්ත තරඟය පිළිබඳවත් Pariganaka.com පාඨකයින් සඳහා කරන ගැඹුරු විග්‍රහයක් මෙන්න.

1. බිඳී ගිය ඉබිතුරේ ගණිතය (The Mathematics of the Shattered Padlock)

Q-Day යනු කුමක්දැයි තේරුම් ගැනීමට නම්, අප දශක ගණනාවක් තිස්සේ භාවිතා කළ උපාංගවලට වඩා වෙනස්ව ක්වොන්ටම් පරිගණක “සිතන්නේ” කෙසේද යන්න අප සොයා බැලිය යුතුය.

• Shor ගේ ඇල්ගොරිතමය ක්‍රියාත්මක වීම (Shor’s Algorithm in Action): සම්ප්‍රදායික පරිගණක දත්ත සකසන්නේ ද්විමය (1 සහ 0) ලෙස වන අතර මුරපද සංයෝජනයක් එකින් එක අනුමාන කළ යුතුය. නමුත් ක්වොන්ටම් පරිගණකයක් “සුපිරි පිහිටුම්” (superposition) භාවිතා කරන අතර, එමගින් හැකි සියලුම සංයෝජනයන් එකවර විශ්ලේෂණය කිරීමට එයට ඉඩ සලසයි. Shor’s Algorithm ලෙස හැඳින්වෙන විශේෂිත ක්වොන්ටම් සූත්‍රයක් භාවිතා කරමින්, උණුසුම් පිහියකින් බටර් කපන්නාක් මෙන් මෙම නව යන්ත්‍ර සම්මත පොදු-යතුරු (public-key) ගුප්තකේතනය කපා දමයි.
• 2020 දශකයේ Y2K අර්බුදය (The Y2K of the 2020s): කේත පේළි කිහිපයක් වෙනස් කිරීමෙන් පහසුවෙන් විසඳාගත හැකි වූ Y2K දෝෂය මෙන් නොව, Q-Day අර්බුදය සඳහා සමස්ත අන්තර්ජාලයේම මූලික අත්තිවාරම ගලවා ඉවත් කිරීම අවශ්‍ය වේ. පෘථිවියේ ඇති සෑම සේවාදායකයක්ම (server), රවුටරයක්ම, ස්මාර්ට් ජංගම දුරකතනයක්ම සහ දත්ත සමුදායක්ම (database) දැඩි ලෙස පශ්චාත්-ක්වොන්ටම් ගුප්තකේතනය (Post-Quantum Cryptography – PQC) වෙත යාවත්කාලීන කළ යුතුය. PQC යනු ක්වොන්ටම් යන්ත්‍රවලට පවා ලිහා ගත නොහැකි බහුමාන ගණිතමය දැලිස් (multidimensional mathematical lattices) මත පදනම් වූ සංකීර්ණ නව ඇල්ගොරිතමයන්ය.

2. “දැන් එකතු කර පසුව විකේතනය කිරීමේ” කාල බෝම්බය (The “Harvest Now, Decrypt Later” Time Bomb)

Q-Day හි වඩාත්ම භයානක අංගය වන්නේ හැකර්වරුන් හෙට සොරකම් කරන දේ නොවේ; එය ඔවුන් දැනටමත් ඊයේ සොරකම් කර ඇති දේයි.

• නිදා සිටින දත්ත (The Sleeping Data): පසුගිය දශකය පුරාවටම, රාජ්‍ය අනුග්‍රහය ලබන හැකින් කණ්ඩායම් (state-sponsored hacking groups) විසින් දැවැන්ත දත්ත කඩකිරීම් (data breaches) සිදු කර ඇති අතර, දැඩි ලෙස සංකේතනය කර තිබූ හමුදා රහස්, වෙළඳ පේටන්ට් බලපත්‍ර සහ ජෛවමිතික දත්ත (biometric databases) පීටාබයිට් (petabytes) ගණනින් සොරකම් කර ඇත. සොරකම් කරන විට ඔවුන්ට මෙම දත්ත කියවීමට නොහැකි විය, නමුත් එය ඔවුන්ට ගැටළුවක් නොවීය. ඔවුන්ගේ උපායමාර්ගය වූයේ “දැන් දත්ත එකතු කර පසුව විකේතනය කිරීමයි” (Harvest Now, Decrypt Later).
• සුරක්ෂිතාගාරය විවෘත වේ (The Vault Opens): දැන් Q-Day පැමිණ ඇති බැවින්, එසේ සොරකම් කරන ලද, සංකේතනය කරන ලද දත්තවල දැවැන්ත ලේඛනාගාරයන් අගුළු හැරෙමින් පවතී. 2023 මුරපද, 2024 රහස්‍ය ඊමේල්, සහ 2025 මූල්‍ය වාර්තා හදිසියේම සම්පූර්ණයෙන්ම කියවිය හැකි තත්ත්වයට පත්ව ඇත. සයිබර් ආරක්ෂණ කර්මාන්තය දැන් අතීතයට එරෙහි යුද්ධයක නිරත වී සිටී.

3. ශ්‍රී ලාංකේය සන්දර්භය: ඩිජිටල් රුපියල (e-Rupee) ක්වොන්ටම් තාක්ෂණයෙන් සුරක්ෂිත කිරීම

ගෝලීය මූල්‍ය පද්ධතිය දැඩි අවදානමක පවතින බැවින්, ශ්‍රී ලංකාවේ බැංකු අංශයට ජාතියේ ඉතිහාසයේ වේගවත්ම යටිතල පහසුකම් යාවත්කාලීන කිරීම සිදු කිරීමට බලකෙරී ඇත.

• මහ බැංකුවේ PQC සංක්‍රමණය: ශ්‍රී ලංකාවේ සම්පූර්ණයෙන්ම ඩිජිටල්කරණය වූ මූල්‍ය ජාලය සහ ජාතික ඩිජිටල් මුදල් (e-Rupee) මේ වන විට දැවැන්ත “ක්වොන්ටම්-ප්‍රතිරෝධී” (quantum-proofing) සංක්‍රමණයකට භාජනය වෙමින් පවතී. කොළඹ සියලුම අන්තර් බැංකු ගනුදෙනු පැරණි RSA සංකේතනයෙන් ඉවත් කර, ගෝලීය ආරක්ෂක ආයතන විසින් අනුමත කරන ලද නව දැලිස් මත පදනම් වූ (lattice-based) PQC ප්‍රමිති වෙත මාරු කර ඇත.
• ක්වොන්ටම් යතුරු බෙදාහැරීමේ (QKD) ජාල: අතිශය සංවේදී රජයේ සහ මූල්‍ය දත්ත ආරක්ෂා කිරීම සඳහා, කොළඹ සහ වරාය නගරයේ (Port City) ප්‍රධාන දත්ත මධ්‍යස්ථාන අතර භෞතික QKD ෆයිබර් ඔප්ටික් ජාලයක් එළමින් පවතී. QKD රඳා පවතින්නේ ගණිතය මත නොව ක්වොන්ටම් භෞතික විද්‍යාවේ නියමයන් මතය: යම් හැකර්වරයෙකු මෙම විශේෂිත ෆයිබර් කේබල් හරහා ගමන් කරන දත්ත පැකට්ටුවකට බාධා කිරීමට උත්සාහ කළහොත්, ෆෝටෝනයේ (photon) ක්වොන්ටම් තත්ත්වය බිඳ වැටේ. එය ක්ෂණිකව යවන්නාට ඒ බව දැනුම් දෙන අතර දත්ත සොරකම් කිරීමට පෙර ඒවා විනාශ කර දමයි.

Pariganaka.com කතුවැකිය: ක්වොන්ටම් පරිගණකකරණය යනු අපගේ පරම්පරාවේ අවසාන දාර දෙකේ කඩුවයි (double-edged sword). මාරාන්තික රෝග සුව කිරීම සඳහා සංකීර්ණ ප්‍රෝටීන අනුකරණය කිරීමට විද්‍යාඥයින්ට උපකාර කරන යන්ත්‍රයටම, ගෝලීය ඩිජිටල් පෞද්ගලිකත්වය විනාශ කිරීමේ හැකියාවද ඇත. Q-Day යනු ගැඹුරු තාක්ෂණික ලෝකයේ (deep-tech world) කිසිදු ආරක්ෂාවක් ස්ථිර නොවන බවට වන කටුක සිහිකැඳවීමකි. දශක ගණනාවක් තිස්සේ නිරපේක්ෂ ආරක්ෂාව පිළිබඳ මිත්‍යාවක් ගොඩනැගීමට අපි කාලය වැය කළෙමු, නමුත් අවසානයේ සෑම අගුලකටම එය විවෘත කළ හැකි යතුරක් හමුවන බව අපට දැන් වැටහී ඇත. ක්වොන්ටම් ආරක්ෂාව සඳහා වන තරඟය හුදෙක් අපගේ මුදල් ආරක්ෂා කිරීම පමණක් නොවේ; එය නවීන ලෝකය ගොඩනඟා ඇති මූලික විශ්වාසය ආරක්ෂා කිරීමේ අරගලයකි.